شاه امان الله غازی و برنامه های انکشاف معارف درکشور

(به مناسبت صد و یکمین سالگرد استرداد استقلال کشور)

بخش هفتم

اعزام شاگردان به خارج ـ یک قدم بزرگ در تاریخ کشور:

بعد از انکه توافقاتی بین هیئت سفارت فوق العاده افغانستان و مقامات رسمی فرانسه، جرمنی ، ایتالیا و ترکیه مبنی بر قبولی شاگردان افغان جهت تحصیل در آن کشور ها صورت گرفت و دولت افغانستان از آن مطمئن گردید، شاه امان الله در مورد انتخاب جوانان از مکتب حبیبیه و اعزام شان بخصوص درجرمنی و فرانسه اقدام نمود. درآنوقت اکثر والدین حاضر نبودند که پسران شان در سنین نوجوانی از دامن فامیل جدا و به کشورهای دور دست برای یک مدت نامعلوم و آینده مجهول وطن و خانه را ترک گویند. بعضی ها از نظر دینی اعزام جوانان را به کشور های غیراسلامی با فرهنگ کاملاً متفاوت مغایر ارزشهای دینی و عنعنوی خانوادگی خود میدانستند و به اعزام پسران خود رضائیت نداشتند. شاه امان الله در انتخاب این جوانان و جلب رضایت فامیلها تلاش کرد تا آنها را قناعت دهد. بهرحال در ماه سنبله 1300ش (1921) به تعداد 36 نفر از شاگردان مکتب حبیبیه و مکتب حربیه به موافقت اولیای شان انتخاب و بروز11 میزان به دو گروپ تقسیم و یکی بعد دیگرآماده حرکت بصوب فرانسه وسپس جرمنی شدند.

شاه امان الله در مراسم وداع شخصاً حضور بهمرسانید و درباره اهمیت علوم و فنون در حیات ملت و پابندی به امور شریعت اسلام و حفظ و وقار حیثیت ملی افغانی سخن گفت و خطاب به پدران شاگردان فرمود: «از سبب مسافرت پسران خود که به ممالک دور فرستاده میشوند، متأثر و غمگین نباشید. من از باعث اطمینان شما اولتر پسر خود و برادران خود و از وابستگان خود چند نفر را می فرستم، تا اگرتکالیفی مدنظر باشد، اولتر بخودم عائد شود.» شاه در سخنان خود علاوه کرد: «چیزیکه به بشیراحمد خان سفیر گفته ام همین است که پسر خودم و پسرکاکایم و برادارن و دیگر اقربای من را با دیگر بچه های افغان بیک درجه ملاحظه کنید که تفاوت در بین هیچ یک شان دیده نشود.»

شاه غازی خطاب به شاگردان فرمود که: «برای خدا شرف افغانستان را برباد و عزت و نام ملت افغان را پایمال نکنید؛ شما نمونۀ افغان هستید؛ هیچ یک ساعت تانرا بغیر از درس خواندن بدیگر چیز صرف نکنید که چشم امید وطن بطرف شما است و خاک به چشم وطن خود نزنید. بدون از کوشش برای ترقی افغانستان و خدمت دین اسلام یک لحظۀ تان را بدیگر چیز صرف نکنید. میدانم که به خدمت دین اسلام و وطن افغانستان میروید، همه شما را بخداوند کریم می سپارم و از خدای خود شما را با علم و کمال و باعزت و شرف واپس بوطن میخواهم. اگر قسمت بود که آمدید و من زنده بودم، خوب و اگر مرده بودم بر سر قبر من آمده و کمال های که حاصل کرده اید، یک یک را بالای قبرم بگوئید که این کمال را حاصل کرده ایم، بعد ازآن در قبر آرام خواهم کرد. باز شما را بخداوند می سپارم. بسلامت بروئید و باز آئید.» (متن مکمل بیانیه شاه دیده شود ـ وکیلی پوپازائی: "سلطنت امان الله شاه"، جلد اول، صفحه 378 ـ 379 )

محمود طرزی وزیر خارجه نیز در بیانیه خود تصریح کرد که: «ما پدرها این روز با سعادت فیروز را اول بار است که بچشم های افتخار و بدیده های مسرت بار مشاهده میکنیم، زیرا که ولد[پسر]های ما برای خدمت دین و دولت و خدمت ملت بسیار غیور افغان به بلاد بسیار بعیده سفر می کنند. با وجود اینکه پادشاه غازی مجاهد در اول سلطنت خود یک جهاد نمودند که بدان استقلال هستی ما حاصل شد، حال یک جهاد دیگر است که پادشاه مهربان ما بدان اقدام نمودند و این جهاد یک جهاد اکبر است که برخلاف جهل و نادانی اعلام میشود که این اولاد عزیز وطن و جگرپاره های ملت ما را در مملکت های بعیدۀ اجنبی برای تحصیل علم و حکمت می فرستند. احتمال دارد که همین اولادهای ما سبب سعادت وطن مقدس ما گردند.» (متن مکمل دیده شود ـ مأخذ بالا.. صفحه 378)

شاه غازی بعداً روی هریک شاگردان را بوسیده رسم وداع را بجا آوردند و شاگردان با اعضای فامیل خود نیزخداحافظی کردند و بعد از ادای سلام نظامی، شاگردان سوار برموترها شده به معیت وزیرمعارف براه افتادند. درحالیکه سائرشاگردان معارف به دوطرف سرک صف بسته بودند و21 فیر توپ برای بزرگداشت این روز تاریخی فیرمیشد، موترهای حامل شاگردان بصوب بگرامی براه افتادند ودرآنجا وزیرمعارف با شاگردان خدا حافظی کرد.

عکس مراسم خدا حافظی با شاگرد ها که عازم فرانسه بودند، با حضور شاه امان الله غازی و اراکین دولت در قصر استور

اعزام گروپ اول به فرانسه:

اسمای 36 نفر از شاگردان این گروپ که عازم فرانسه بودند، بتاریخ 11 میزان1300 (3 اکتوبر1921) کابل را بصوب اروپا ترک کردند، عبارت بودند از:

الف ـ شاگردان مکتب فنون حرب: شهزاده هدایت الله خان پسر شاه غازی؛ شهزاده عبدالمجید خان و شهزاده احمد علی خان پسران امیرحبیبب الله خان شهید؛ عبدالتواب خان پسر دوم محمود طرزی؛ احمد علی خان پسر اول محمد ولی خان؛ عبدالغفور خان پسر محمد عظیم خان(مشهور به برگد عظیمو)؛ عبدالغنی خان پسر عبدالرحمن خان؛ محمد یعقوب خان پسر...

ب ـ از شاگردان مکتب حبیبیه ـ دوره اعدادیه دوم: محمد شریف خان پسر محمد نبی خان؛ محمد کریم خان، محمد عظیم خان و محمد نعیم خان پسران سردار محمد عمر خان بن امیرعبدالرحمن خان؛ محمد طاهر خان پسر نائب سالار محمدنادرخان؛ عبدالحمید خان پسر سردارعبدالعزیز خان؛ نورمحمد خان پسر گل محمد خان؛ عبدالله خان پسر میرزا خداداد خان؛ صفرعلی خان پسر پیرمحمد خان؛ محمدزمان خان پسر محمدخان؛ میرمحمدیوسف خان پسر میراحمد جان خان.

ج ـ از رشدیه دوم: غلام حسن خان پسر غلام نبی خان لوامشر؛ محمد یعقوب خان پسر محمد یوسف خان؛ محمد حسین خان پسر حاجی عبدالرؤف خان؛ دین محمد خان پسر خیر محمد خان؛ حبیب الله خان پسر عبدالرحمن خان؛ غلام صدیق خان پسر محمد حسن خان؛ غلام صفدر خان پسر جمعه خان بن عبدالقدوس خان اعتمادالدوله.

د ـ از رشدیه اول: محمد اسلم خان پسر محمد انورخان؛ نورالله خان پسر محمد سرورخان؛ محمد کبیر خان پسر مدد خان؛عبدالرحیم خان پسر عبدالواحد خان؛ محمد یونس خان پسر حاجی محمد قاسم خان, محمد ابراهیم خان پسر عبدالحسین خان؛ شیرمحمد خان پسر قلندرخان.

هـ ـ از ابتدائیه: غلام محمد خان پسر شیراحمد خان؛ محمد داؤدخان پسر سردار محمد عزیز خان.

شاگردان مذکور ازطریق هندوستان به اروپا سفر کردند و حکومت هندبرتانوی حین اقامت آنها در هند تسهیلات لازم را از پشاور تا بمبئی بوسیلۀ قطار آهن بطور مجانی بدون اخذ کرایه فراهم نمود. (مأخذ بالا.. صفحه380 تا 382)

عکس دسته جمعی شاگردانیکه در11 میزان 1300 (اکتوبر 1921) به فرانسه رفته بودند، در سال 1923 وقتی محمود طرزی به حیث وزیر مختار افغانستان در پاریس بودند، گرفته شده است. (طرزی با شماره 1 و کسان دیگر با شماره ها، بعضاً منسوب به اعضای خانواده محمود طرزی میباشند).

متعلمین افغان در فراسنه با هیئت فوق العاده افغانستان که برای شناسائی استقلال افغانستان عازم اروپا بودند (1919): محمد ولی خان، فیض محمد خان زکریا، سلطان احمد خان شیرزوی، یار محمد خان زکریا و سردار محمد عزیز خان. (عکس فوق از کلکسیون انجنیر محمد کبیر خان ـ بعداً وزیر فواید عامه که در فیسبوک به نشر رسیده، گرفته شده است.)

(در حاشیه سمت چپ عکس اسمای اشخاص ذیل نوشته شده است: صفدر خان اعتمادی، حبیب الله خان مالی اچکزی رئیس د افغانستان بانک ، غلام حسن خان چرخی (پسر غلام نبی خان چرخی)،ن ن محمد خان ؟، میر محمد یوسف خان وزیر زراعت، نعیم خان ضیائی، عظیم خان ضیائی، کریم خان ضیائی، تواب خان طرزی، محمد شریف خان رئیس فابریکه برق و ماشینخانه کابل، محمد غنی خان یاور محمد ظاهرشاه، سردار عبدالمجید خان پسر امیر حبیب الله خان، محمد رحیم خان)

قطار اول ایستاده از راست به چپ:

1 ـ محمد زمان خان متخصص زراعت، 2 ـ سردار....شناخته نشد؛ 3 ـ عبدالتواب طرزی پسر محمود خان طرزی سفیر افغانستان در پاریس؛ 4 ـ میرسیدقاسم خان (پدر سید مسعود پوهنیار) ؛ 5 ـ فیض محمد خان زکریا؛ 6 ـ محمد حسین خان انجنیر برق رئیس تیلفون و تلگراف پیشروی فیض محمد خان از جمله شاگردان؛ 7 ـ مفتش مکتب فرانسوی؛ 8 ـ سردار محمد عزیز خان پدر شهید محمد داؤد؛ 9 ـ محمد کبیر خان انجنیر وزیر فواید عامه (درصف عقب بین محمد عزیز خان و محمد ولی خان دورش حلقه کشیده شده)؛ 10 ـ شهزاده هدایت الله خان پسر شاه امان الله از خانم اول؛ 11 ـ محمد ولی خان رئیس هیئت سفارت فوق العاده بعداً وکیل سلطنت؛ 12 ـ سردار سلطان احمد خان شیرزوی؛ 13 ـ معلمه فرانسوی؛ ـ 14 ذوالفقار خان معلم جغرافیه بعداً مشاور صدارت و میعی فواید عامه و مشاور محمدظاهر شاه؛ 15 ـ سردار محمد ؟ (با کلاه شاپو) 16 ـ اسلام بیگ مامور افغان در تاشکند که محمد ولی خان او را به حیث ترجمان با خود به اروپا برد (صف عقب). 17، 18 و 19در عقب معلمه فرانسوی و ذو الفقار خان سه نفر شاگردان از فامیل ضیائی هر یک نعیم خان ضیائی وزیر معدن، عظیم خان ضیائی پوهاند و استاد فزیک در پوهنتون کابل و کریم خان ضیائی دیده میشود (دور هر سه حلقه کشیده شده است)؛ 20 ـ 21 دو نفر شاگردان ایساده جلو اسلام بیک خان ترجمان هریک محمد یونس خان متخصص کیمیا پدر داکتر فرید یونس و ابراهیم خان انجنیر نساجی.

گروپ نشسته ردیف اول از چپ به راست: 1 ـ احمد علی پسر محمد ولی خان؛ 2 ـ شهید محمد داؤد بعداً صدراعظم و رئیس جمهور؛ 3 ـ سردارعبدالحمید عزیز بعداً نماینده افغانستان در ملل متحد؛ 4 ـ شناخته نشد؛ 5 ـ نورالله خان متخصص کیمیا مدیر صنایع در دوره صدارت شاه محمودخان؛ 6 ـ یعقوب خان (پدر حامد شکران و ضیاء یعقوبی)؛ 7 ـ غلام صدیق خان اچکزاد معین وزارت زراعت؛ 8 ـ پوهاند داکتر صفر علی خان متخصص داخله.

صف دوم نشسته از چپ به راست: 1 ـ غلام محمد شیرزاد وزیر تجارت؛ 2 ـ سردار محمد...؟ 3 ـ عبدالتواب طرزی پسر محمود خان طرزی 4 ـ محمد طاهر پسر محمد نادرخان که در جوانی در پاریس وفات کرد (برادر بزرگتر محمد ظاهر شاه)

اعزام گروپ دوم به جرمنی:

به دلیل اینکه مراتب ویزه برای شاگردان عازم جرمنی تا آنوقت اکمال نگردیده بود، گروپ دوم ناگزیر باید مدتی انتظار می ماندند. لذا آنها سه ماه بعد یعنی درحوت 1300 (مارچ 1922) به آنصوب حرکت کردند. دراین روز بار دیگر محفل با شکوه در قصر استور وزارت امورخارجه در کابل جهت وداع با شاگردان برگزار گردید که در آن شاه امان الله غازی و اراکین ارشد ملکی و نظامی، اهل معارف و معلمان مکتب حبیبیه به شمول محمد سلیمان وزیر معارف تشریف آورده و بار دیگر شاه غازی نصایح پدرانه خود را گوشزد شاگردان کرد و حین وداع از خدای بزرگ طالب موفقیت آنها و برگشت مع الخیر شان به وطن با دست ها و دماغ پر از علم و دانش گردیدند. مراسم وداعیه با این گروپ نیز به عین شکل گروپ اول بود و سفر شان نیز بوسیلۀ موتر از کابل تا پشاور و از آنجا تا بمبئی به وسیلۀ قطار آهن و سپس با کشتی روانه اروپا شدند.

یک عکس تاریخی: روز حرکت یک تعداد شاگران بصوب اروپا؛ در قطار دوم نشسته از راست به چپ نفر پنجم محمد سلیمان خان وزیر معارف و (بعد یک شاگرد) شخص شاه غازی در بین شاگردان و بزرگان دولت اعم از ملکی و نظامی که به استقبال این روز تاریخی در "قصر ستور" جهت وداع با نوجوانان تشریف آورده بودند، دیده میشوند.

گروپ اعزامی شاگردان گروپ دوم به جرمنی: عکس قبل از عزیمت شان با محمد سلیمان خان وزیر معارف گرفته شده است.

گروپ دوم طلاب افغان که درمارچ 1922 جهت تحصیل به جرمنی اعزام شده بودند. این فوتوی دسته جمعی احتمالاً در سال 1924 در برلین گرفته شده است که اینک به معرفی هریک با وظایف شان بعد برگشت به وطن (تاجای معلوم) پرداخته میشود:

از راست به چپ ـ قطار نشسته: 1 ـ محمد انور پوپل (ترجمان بانک ملی)، 2 ـ میرمحمد کاظم پسر میرهاشم خان وزیر مالیه (معلم آلمانی درلیسه امانی)، 3 ـ محمدحسین کامران پسرعظیم الله خان وزیر مختار افغانستان در روم (ترجمان سفارت آلمان در کابل)، 4 ـ شهزاده محمد امین جان پسر امیر حبیب الله خان سراج الملت، 5 ـ عبدالرشید جلیا (معلم لیسه امانی متخصص تیاتر)، 6 ـ میرعبدالرشید بیغم (رئیس تربیه بدنی وزارت معارف)، 7 ـ حنان خان امان (ترجمان هوخست)، 8 ـ داکترسید سلطان پسر سید احمدشاه خان، قطار اول ایستاده: 1 ـ مدیر مکتب (آلمانی)، 2 ـ علی احمد خواهر زاده میرهاشم خان وزیر مالیه (ترجمان سفارت آلمان در کابل)، 3 ـ پوهاند داکتر عبدالله ناصری (استاد فاکولته علوم ـ پوهنتون کابل)، 4 ـ محمد عتیق رفیق (وزیر زراعت)، 5 ـ عبدالغفور برشنا، 6 ـ سردار عبدالرسول خان منتظم متعلمین در آلمان (پدرداکترعبدالقیوم رسول)، 7 ـ جنرال احمد علی لودین (وزیر مختار افغانستان در برلین)، 8 ـ محمد نبی ضرابی (متخصص مسکوکات)، 9 ـ انجنیر علی احمد شیرزی استاد لیسه امانی و مدیر تعمیرات وزارت صحیه)، 10 ـ داکترعبدالله طرزی (داکتر دندان ، مدیر مجله صحیه)، 11 ـ یکی از معلمین آلمانی، 12 ـ یکی از معلمین آلمانی، قطار دوم ایستاده: 1 ـ عبدالغنی (رئیس بانک رهنی و تعمیراتی)، 2 ـ داکتر غلام فاروق (وزیر صحیه و سفیر افغانستان در آلمان)، 3 ـ انجنیر احمد شاه (مهندس)، 4 ـ غلام محمد فرهاد (رئیس شرکت برق و شاروال کابل) ، 5 ـ انجنیرمیراحمد ( مهندس تعمیرات شاروالی کابل و استاد آلمانی در لیسه نجات)، 6 ـ داکتر عبدالرحیم شریفی (وزیر صحیه و نائب الحکومه قندهار)، 7 ـ (؟)، 8 ـ داکتر نظام الدین (رئیس شفاخانه مستورات کابل)، 9 ـ فقید حکم چند (معاون بانک ملی افغان)، 10 ـ انجنیر سیدعبدالاحد پسر سید احمد شاه خان (معین وزارت معادن و صنایع)، 11 ـ پسر ناظر صفر خان و چند نفر دیگر که درعکس فوق نیستند، از جمله: انجنیرمحمد اسحق (مدیر تعمیرات وزارت معارف)، محبوب (پسر محمودخان یاور).

سرپرست این گروپ شاگردان در جرمنی اول غلام غوث خان و سپس سیدمحمد هاشم خان [برادر میرسیدقاسم خان] و بعداً عبدالرسول خان [پدرداکترعبدالقیوم خان رسول] تعین شدند. قابل ذکر است که سرپرست های شاگردان در فرانسه و جرمنی وظیفه داشتند تا طبق دستور نامه شاهی ازامورعمومی شاگردان مراقبت و نظارت و شاگردان نیز باید هدایت شانرا جداً رعایت نمایند. این دستور نامه مشتمل بر 18 ماده بود که بعضی مواد آن چنین حکم میکرد: ـ طلاب در سفر و حضر پابند فرایض اسلامیه باشند؛ ـ در احوال، اقوال و افعال خود عزت و شرف افغانستان و پادشاه آنرا نگهدارند؛ ـ وقتی طلاب نصرانی انجیل بخوانند و یا در کلیسا بروند، آن ساعت برای طلبای افغانی درس قرآن مجید در اتاق شان و درس دینیات داده شود...؛ ـ در باب غذا و دوا تحقیق کند که اشیای حرام بآن مخلوط نباشد؛ ـ سرپرست به موقع عیدین و محرم و میلاد و جشن جلوس استقلال مجالس منعقد و بزرگان را دعوت کرده، درباره خوبی های اسلام و افغانیت بیانات دهند؛ راجع به امور درسی شاگردان و مصارف شان هر دوماه به وزارت معارف راپور دهد؛ با مدیر و معلمان در مورد شعبی که مناسب لیاقت و خواهش شاگردان باشد، مشوره کند؛ از اختلاط طلبای جوان با دختران و زنان در تنهائی ممانعت کلی نماید؛ اگرروابط طلبای جوان با زنی ثبت شد یا شراب خورد و یا قمارزد و یا گناه کبیره مرتکب گشت و یا اقدام برحرکت مخالف سیاست افغانستان نمود، فوراً خرج و جیره اش را معطل و پس بوطن راهی اش کند؛ شاگرد را از محافل رقص و تماشای عبث منع و در سیر و تماشای مفید که از آن معلومات و عبرت حاصل شود، همراهی کند؛ شاگردان را از مجالس سیاسیه و شمولیت بیک فریق یا دیگر مجتنب ساخته مشغول باکتساب فنون محولۀ شان داشته باشد. (متن مکمل این دستورنامه دیده شود: مأخذ بالا، صفحه342 تا 344)

(ادامه دارد)