یک بررسی تحلیلی تاریخی:

چگونه و چرا هرات باراول درسال 1995 بدست طالبان سقوط کرد؟

(قسمت چهارم و آخر)

ج ـ رقابت های منطقوی:

از ورود اولین کاروان لاریهای پاکستان به سپین بولدک و همزمان ظهورطالبان درآنجا و دیدار بینظیر بوتو با دوستم و اسماعیل خان درعشق آباد وسفر سفرای پنج کشور صنعتی به معیت نصیرالله بابر به قندهار و هرات تا سقوط هرات بدست طالبان، یک سال می گذشت. دراین مدت کابل زیرفشار شدید نظامی و محاصره اقتصادی از جوانب مختلف قرارداشت. حکومت پاکستان درطول این سال یعنی از سپتمبر 1994 تا سپتمبر 1995 با پخش نفوذ خود به وسیله طالبان در قندهار و کنارآمدن با اسماعیل خان ودوستم توانسته بود راه ترانزیت را از کویته به کشکی ازطریق قندهار و هرات برای تجارت خود با کشورهای آسیای میانه باز کند و روزانه صدها لاری پاکستانی در این مسیر در رفت و آمد بودند.

همکاری اسماعیل خان با پاکستان از یکطرف موجب رنجش ایران از موصوف گردید و از طرف دیگرحکومت کابل را که مورد حمایت جدی ایران قرار داشت، دربرابر اسماعیل خان سخت برافروخته ساخت، تاحدیکه درتبانی وهمکاری ایران درصدد کنار زدن او باجدیت داخل اقدام گردید، چنانچه در فوق ذکر شد. دراین ارتباط قابل ذکر است که همکاری اسماعیل خان با پاکستان ازنظراقتصادی و نیز ازنظراستحکام موقف سیاسی و امنیتی او دربرابر حکومت کابل قابل توجیه میباشد، به این معنی که به هراندازه که ربانی ـ مسعود خود را با ایران نزدیک ساختند، اسماعیل خان از ایران فاصله گرفت و به پاکستان نزدیک گردید.

عزیزالله افضلی که روابط بسیار نزدیک با کابل داشت، به نقش کشورهای بیرونی در سقوط هرات اشاره کرده ضمن صحبت با خبرنگار «فریاد عاشورا» به تاریخ 23 سنبله 1374 چنین گفت : «ولایات نیمروز، فراه، کوههای چکاب، فراه رود، میدان هوائی شیندند و هرات تحت کنترول دولت بود و امنیت در آنجا حاکم بود. بعداً تصمیماتی از سوی بعضی کشورها صورت گرفت و نمایندگان خود را برای مذاکره به هرات فرستادند، بخصوص در ده روز اخیر برج اسد 1374 سه تن از افراد مهم : جان مینجو ـ سفیر امریکا در پاکستان، آصف احمد علی ـ وزیرخارجه پاکستان و ترکی الفیصل ـ رئیس سازمان استخباراتی عربستان سعودی. این سه نفر مذاکرات محرمانه پشت درهای بسته با اسماعیل خان داشتند. ("مجموع سه مصاحبه....، ـ صفحه16)

ظاهر عظیمی نیز در این مورد با صراحت بیان میکند که: «عده ای به این نظر اند که درهمین فاصله زمانی فتح فراه و حمله بالای گرشک، شخصیت های مهم سیاسی به هرات آمدند از جمله جان مینجو سفیر امریکا در اسلام آباد، سردار آصف علی وزیرخارجه پاکستا ن و نماینده ترکی الفیصل وزیر امنیت عربستان با محمد اسماعیل خان مذاکرات محرمانه ای انجام دادند، لذا باید سقوط هرات را در این آسانی به این مذاکرات جستجو کرد و دلیلش اینکه از گرشک تا هرات هیچ مقاومتی صورت نگرفت، بخصوص که میدان هوائی شیندند بدون حمله طالبان بالای میدان هوائی طوری به طالبان واگذار شد که حتی خود شان نیز باور نکردند...».("مجموع سه مصاحبه....ـ صفحه 19)

حمایت مسکو، هند و ایران از حکومت کابل و برعکس حمایت پاکستان، عربستان و تاحدی امریکا ازمخالفان رژیم، حالت دو قطبی شدن جوانب ازیکطرف و محاصره شدن کابل توسط مخالفان ازطرف دیگر وضعی را به وجود آورده بود که همه راه ها ی ارتباطی با خارج به روی حکومت کابل درحال بسته شدن بود. به همین دلیل حکومت ایران به ایجاد یک پل هوائی بین مشهد و بگرام پرداخت و مهمات نظامی و دیگر مواد ضروری را ازآنطریق به کابل می رسانید، چنانچه فرود آوردن یک طیاره ایلوشن 76 روسی مربوط تاتارستان که بتاریخ 3 آگست از تیرانا ـ پایتخت البانیه مهمات نظامی را به حکومت کابل انتقال میداد،توسط طالبان درقندهار، یکی از همین سلسله پرواز ها بود که افشا شد. بنابرآن حکومت کابل درنظر داشت تاهرچه زودتر راه زمینی را بطرف غرب باز کند، آنهم از طریق میدان شهر، یکاولنگ، بامیان و هرات. مسعود کوشید تا نخست میدان شهر را از تصرف طالبان بیرون کند. بعد دامنه جنگ به یکاولنگ و بامیان کشانیده شد و دراین اینکارمسعود از نفوذ و نام گروپ متحد خود ـ شاخه اکبری حزب وحدت برعلیه شاخه سابق مزاری (اکنون خلیلی) استفاده کرد و جنگهای بسیار سخت را در مناطق مرکزی افغانستان از هوا و زمین براه انداخت و بامیان بتاریخ 28 جون بدست طرفداران حکومت کابل افتاد، اما دراین جنگ ها که پنج ماه طول کشید، بالاخره قوای حکومتی با شکست مواجه شد و بامیان را از دست داد. درنتیجه پلان رسیدن به غرب ناکام گردید. تلاش برای تضعیف اسماعیل خان و گماشتن یک شخص مورد اعتماد رژیم کابل نیزدرآنوقت ازهمین جا الهام میگرفت.(درمورد جنگ های بامیان و یکاولنگ و پلان باز کردن راه بسوی غرب دیده شود: ،نامه خبری حزب وحدت، مقاله: "توسعه طلبی، روی دیگر انحصار طلبی"، شماره 43، سال چهارم، 19 سنبله 1374 ـ مطابق 10 سپتمبر 1995)

اینکه چرا پاکستان با وجود تفاهم ونزدیکی با اسماعیل خان، طالبان را برای گرفتن هرات برای بار دوم شدیداً تقویه کرد، بازهم به همین پلان برمیگردد. پاکستا ن در قدم اول نمیخواست که طالبان از قندهار فراتر بروند، اما وقتی دیدند که هرات ازطرف حکومت کابل زیر فشار قرار دارد و پیهم دسایس برای کنار زدن اسماعیل خان مطرح است وبخصوص درلحظات حساس که میخواستند علاؤالدین خان را جانشین او بسازند و هرات به تدریح در دست طرفداران ایران بلغزد، استراتژیست های پاکستانی که درجناح طالبان فعال بودند، ازموقع استفاده کردند و چانس موفقیت کابل را بطور «برق آسا» به نفع طالبان تغییر دادند. اسماعیل خان درهر دوحالت از جنگ خسته و قوایش پراگنده و دچار بی نظمی شده بود و خود را نیز درخطرنابودی می دید، لذا فرار را برقرار ترجیح داد و به ایران فرار کرد. البته دراین فرار که توأم با ظفر طالبان بود، قوماندانها و شخصیت های مطلوب حکومت کابل نیز پا به فرار گذاشتند و عده ای ازقوماندانهای پشتون تبار تغییرجهت دادند و با طالبان همکار شدند.

در پایان باید افزود که از تاریخ باید درس گرفت و اشتباهاتی را که موجب بروز مصیبت ها در گذشته بوده اند، نباید تکرار کرد. متأسفانه این حوادث با کمی تغییر شکل بعد از 26 سال در کشور بار دیگر تکرار گردید و با پیشرفت سریع و برق آسای طالبان همه ولایات کشور بدون کدام مقاومت لازم به طالبان تسلیم داده شدند و بتاریخ 24 اسد 1400 مطابق 15 آگست 2021 کابل نیز بطور غیرمترقب بدست طالبان افتاد و رئیس جمهور اشرف غنی در همان روز به گفته خودش برای اجتناب از جنگ و خونریزی کشور را ترک کرد و امروز ضمن بیانیه ای از کشور امارات برای اولین بار پس از خروخ مطالبی را در زمینه ابراز کرد که شرح آن در این نوشته نمی گنجد.

(قابل ذکر است که شرح مزید این همه رویدادها دریک قسمت کتاب "هرات از قیام حوت تا امروز" از این قلم که در ماه میزان 1390ش (مطابق اکتوبر 2011) در 498 صفحه در کالیفورنیا با 11 ضمیمه به نشر رسیده است. کسانیکه علاقمند به موضوع فوق باشند، میتوانند به کتاب مذکور که کاپی آن در آرشیف کتابخانه حبیبه در افغان جرمن آنلاین موجود است، مراجعه فرمایند.)

(قسمت آخر)