محترم اقای کریم پوپل دربارۀ "تپه مرنجان کابل" و وجه تسمیه آن مقالۀ دلچسپی نوشته که دیروز مورخ 6 سپتمبر 2023 دراین پورتال به نشر رسید. او در یک قسمت مقاله خود در مورد دیوان نرنجان (نرنجن) داس می نویسد: « دیوان نرنجان داس یا نرنجان سنگ پدر بی بی رادو جان وزیر مالیه شاه امان بود. نرنجان مستوفی و وزیر موفق در بخش مالیه بود...»
متأسفانه این چندمین بار است که بعضی نویسندگان دیوان نرنجن داس را به حیث وزیر مالیه امانی معرفی میدارند، با آنکه چندبار به توضیح موضوع پرداخته ام، اما کمترکسی به آن توجه کرده است.
در این رابطه باید عرض کنم که دیوان نرنجن داس هیچگاه و درهیچ دوره به حیث "وزیر مالیه" ایفای وظیفه نکرده، بلکه وظیفه او به حیث "دیوان" در حقیقت "حسابدارکل" بوده است، به عبارت امروزی رئیس عمومی محاسبات که وظیفه آن تدقیق محاسبات بعدی یعنی بررسی حساب مصارف دولت مطابق به بودجه و صحه گذاری برصورت مصارف مذکورمیباشد که این مقام با مقام وزارت مالیه از نظر وظیفه متفاوت است. وزارت مالیه عواید دولت را جمع آوری میکند، بودجه سالانه را ترتیب و به حکومت و شورا رویت میدهد و پس از تصویب برطبق آن تخصیصیه ها را به دوایر دولتی حواله میدارد. وظیفه دیوان محاسبات بررسی صورت حساب مصارف دوایر دولت بر طبق بودجه و صحت اقلام مصرف شده میباشد که آنرا بنام تفتیش بعدی نیز می نامند.
درآغازعصر امانی تشکیلات حکومت نخست بنام "نظارت" یاد می شد که در راس آن یک شخص به نام "ناظر" قرار داشت مثلاً "نظارت مالیات" که تحت نظر "ناظر مالیات" اداره می شد. بعداً در سال 1301ش پس از تصویب "نظامنامه اساسی" و "نظامنامه تشکیلات اداری" هر واحد اداری در حکومت بنام "وزارت" مسما شد و در راس آن "وزیر" قرار گرفت که به این اساس مرحوم میرزا محمود خان پوپلزائی نخست به حیث "ناظر مالیات" و بعداً برای مدت کوتاه به حیث "وزیر مالیات" مقرر شد و در19 سنبله سال 1301 مرحوم میرمحمد هاشم خان [پدرکلان اینجانب] به حیث وزیر مالیه متصدی امور مالیاتی کشور گردید که تا سقوط سلطنت امانی به این مقام باقی ماند.
درباره زنده یاد دیوان نرنجن داس باید عرض شود که موصوف اصلاً از پنجاب بوده، درحدود سال 1853 م متولد گردیده و به حیث "حسابدار کل" درکابل ایفای وظیفه کرده است. باید علاوه کرد که پدر کلان دیوان موصوف از پنجاب به افغانستان مهاجرت نموده با کسب تابعیت افغان پدر کلان و پدرش در خدمت دولت قرار داشته و خود دیوان در دوره امیر حبیب الله خان سراج الملة از اعتماد امیر برخوردار بود. هیج تادیه دولت به حیث مصرف قطعی مورد قبول قرار نمیگرفت تا درآن امضاء و مهر دیوان نرنجن داس نمی بود. برادر زاده دیوان بنام "رام کشن" در حوالی سال 1899 به دین اسلام مشرف شد. دیوان نرنجن داس به مقام کرنیلی ملکی در 1906 ارتقا یافت و در دفتر مالیات به حیث مدیرعواید مقرر شد و در1912م در وقت میرزا محمد حسین خان مستوفی الممالک به آمریت این دفتر و جمع آوری مالیات در تمام کشور ارتقا کرد. دیوان نرنجن داس در سال 1919 به حیث عضو هیئت افغانی در مذاکرات با انگلیس ها منعقده راولپندی اشتراک داشت و متعاقباً برای مدت بسیار کوتاه به مقام "مستوفی الممالک" یعنی مسئول جمع آوری عواید دولت توظیف گردید. در 1920 به رتبه برگد ملکی ارتقا نمود و درهمان سال به حیث عضو هیئت افغانی درمذاکرات مسیوری با انگلیس ها اشتراک نمود و بار دیگر در مذاکرات کابل با هیئت انگلیس بتاریخ 22 نوامبر 1921 به حیث عضو هیئت افغانی اشتراک کرد. ( آدامک ، لودویک: "کی، کی است"، صفحه 207)
هیئت افغانی در مذاکرات مسیوری (17 اپریل تا 18 جون 1920):
از چپ به راست ـ عبدالوهاب خان طرزی، دیوان نرنجنداس، غلام محمد خان وردکی، علامه محمود طرزی (رئیس هیئت)، عبدالهادی خان داوی، پیرمحمد خان فرقه مشر، غلام صدیق خان چرخی