)متن مکمل شماره دهم با ایزاد این مقدمه(
"شمس النهار" اولین نشریه موقوته افغانستان است که در پنجم رمضان سال 1290 هجری قمری (مطابق 1252 شمسی ـ 1873 میلادی) درعهد سلطنت امیرشیرعلی خان به اهتمام میرزا عبدالعلی نخست (از شماره اول تا نهم) در مطبعه سنگی "مرتضاوی" کابل و بعد در مطبعه مخصوص "شمس النهار" واقع در محوطه بالاحصار کابل بطور سنگی (لیتو گرافی) در کابل به طبع رسیده است. با آنکه بعضی ها را عقیده براینست که قبل از شمس النهار نشریه دیگری بنام "کابل" تحت نظر و مدیریت سیدجمال الدین افغان نشر می شد، اما هیچ سندی مبنی بر موجودیت همچو نشریه تاحال در دست نیست، لذا نمیتوان در آن باره بطور قطعی ابراز نظر کرد.(1)
پوهاند محمدکاظم آهنگ در کتاب "سیر ژورنالیزم در افغانستان" شرح مفصل در بارۀ خصوصیات "شمس النهار" دارد که به اهم مطالب آن جهت معرفی مختصر این اولین نشریه موقوته کشور ذیلاً پرداخته میشود:
موصوف می نویسد: «هشت شماره آن در آرشیف ملی افغانستان محفوظ است؛ در حدود 27 شماره آن را ... نزد پوهاند داکترعبدالاحمد جاوید ـ استاد وقت پوهنتون کابل شخصاً دیدم [که اساساً متعلق به آقای فرید بیژن بود] و مدت کوتاهی آنرا مرور نمودم. درنتیجه دریافتم که شماره اول شمس النهار (بدون درج نمبر) در پنجم رمضان 1290 قمری نشر شده است. شماره های دوم، سوم و چارم آن موجود نبود؛ ولی شماره های بعدی آن از پنجم گرفته تا بیست و هفتم مکمل موجود بود.... هرگاه این حقایق را در نظر بگیریم که شمس النهار در یک دوره هفت روز یا پانزده روز نشر میگردید، در آنصورت میتوان اذعان کرد که مجموع شماره های چاپ شدۀ ان در هر حال باید از سی و هفت شماره زیادتر باشد، زیرا سالهای نشر آن از 1873 تا 1878 به چهار سال بالغ میشود.» (2)
در باره محرر و یا مدیر مسئول این نشریه پوهاند آهنگ به این نتیجه رسیده است که با ملاحظه شماره های متعدد شمس النهار در هیچ قسمت نشریه از محرر و یا مدیر مسئول آن نام برده نشده و اما در اخیر هرشماره این عبارت درج شده است: «اشتهار اخبار شمس النهار کابل به اهتمام میرزا عبدالعلی حلیه طبع پوشید». چنانچه در شماره دهم منظمۀ این مقاله در صفحه شانزدهم همین متن با شیوه رسم الخط عربی درج گردیده است. علاوتاً در صفحه دوم همین شماره زیر عنوان "اشتهار" (سطرپنجم) نام این شخص تکرار شده به این عبارت که : «لهذا اقل العباد میرزا عبدالعلی حسب الفرمایش احباب اخبار صدق آثار مسمی به شمس النهار را در مطبع کابل جاری نموده...» و در صفحه سوم این شماره (سطر دوم) میرزا عبدالعلی به حیث مهتمم آن نشریه ذکر شده است. به این اساس بصورت قطع میتوان گفت که همین میرزا عبدالعلی مهتمم و گرداننده اصلی شمس النهار میباشد و اگر در یکی دو شماره از عبدالقادر پشاوری و یا سید احمد شاه پشاوری نام برده شده، اول الذکر فقط یک یا دو مقاله نوشته و اخیر الذکر مسئول امور تخنیکی و طباعتی (پرس مین) آن نشریه بوده است.
داکتر اجرالدین حشمت در کتاب "افغانستان قبل از مشروطیت" راجع به هویت میرزا عبدالعلی تحقیقات بیشتر کرده و می نویسد: میرزا عبدالعلی خان ولد بهادر خان ولد ظفر خان ـ پشتون تبار و از قبیلۀ سلیمان خیل اصلاً از قریۀ سرآسیاب چهار آسیاب چهاردهی کابل بود، اما جهت سهولت رسیدن به وظایف دولتی اش در شهر کابل زندگی مینمود... او سه پسر و سه دختر از خود بجا گذاشته و پسرانش همه، از جمله پسر بزرگش عبدالمجید خان ظفر به سلک پدر به خطاطی و امور طباعتی اشتغال داشتند. داکتر حشمت می نویسد: «در سال 2005 جهت خاک بوسی وطن و دیدار اقارب به افغانستان عزیز سفری داشتم و خوشبختانه زمینۀ آن میسر شد تا به دو نفر اقارب نزدیک عبدالعلی خان ـ عبدالوحید نواسۀ او و مرحوم حاجی حسام الدین خان یکی از ریش سفیدان و نزدیکان او مصاحبه های داشته باشم که آنها پیرامون روابط فامیلی، اصل و نسب و مسقط الرأس عبدالعلی خان معلومات دست اول را ارائه نمودند... عبدالوحید مجید در جریان مصاحبه از جملۀ اسناد دست داشته خود شماره دهم مورخه یوم پنجشنبه یازدهم شهر ذیحجة الحرام سنه 1290 هق جریدۀ شمس النهار را به اختیار ما گذاشت.» (3)
داکتر حشمت در کتاب فوق الذکر خود فقط صفحه اول شماره دهم را به چاپ رسانیده و باقی 16 صفحه آن را نشر نکرده و اما بطورضمنی راجع به محتوای آن شماره معلومات داده است. پوهاند کاظم آهنگ با آنکه در کتاب " سیر ژورنالیزم در افغانستان" به نشر یک عکس از صفحه اول شماره نهم ـ مورخ دوشنبه هفتم شهر ذالحجة الحرام سنه 1290هق که کمی تفاوت از شماره دهم دارد، پرداخته (4)، اما تشریحات او بیشتر به اتکای شماره دهم صورت گرفته است.
راجع به قطع و صحافت و دیگر مشخصات فنی آن پوهاند آهنگ به نکاتی اشاره میکند که خواننده در صفحه اول شماره دهم آنرا مطالعه و نظاره میکند. او می نویسد: «از شماره های موجود این اخبار فهمیده شد که قطع آن 8×12 انچ میباشد و مطالب متن آن در یک ستون (برابر به عرض صفحه) مانند کتاب به نشر رسیده است و عرض ستونهای آن پنج و نیم انچ و عمق آن ده انچ بوده است.»(5)
طوریکه در صفحه اول شماره دهم دیده میشود، حاشیه های آن با گل و برگ و دیگر کارهای هنری تزئین گردیده، در لوحۀ نام اخبار کلمۀ "شمس النهار" در وسط چاپ شده و به دو طرف آن تصویرهای دوشیر، درحالیکه شمشیرها بدست دارند، جلب نظر میکند. کلمۀ "شمس النهار" که در داخل یک دائره نوشته شده، بالای دمهای دو اژدها دارای دهنهای باز، قرار داده شده است که این قسمت شماره دهم با آنچه پوهاند آهنگ از صفحه اول شماره نهم عکس برداشته و در صفحه 22 کتاب خود نشر کرده، تاحدی فرق دارد، چنانکه در شماره نهم بجای دو اژدها، تصویر مثل دو گلبرگ دیده میشود.
در چهار طرف لوحۀ نام اخبار، بیتهای ذیل چاپ شده است:
کاری که برتوکل تو کردم ابتداء
یارب به فضل خویش رسانش به انتهاء
ای نام تو راحت دل و جان
سرمایۀ فرحت فراوان
هر سبزه که از زمین برآید
بر وحدت تو زبان کشاید
از ذات تو کائنات پیدا
چون شمس النهار آشکارا
به نظر پوهاند آهنگ: «دوشیر دَرَان افاده کنندۀ نام پادشاه افغانستان میباشد یعنی "شیرعلی" که درین نام "شیر" اول خود شیر است، ولی "شیر" دوم از کلمۀ "علی" (ک) استنتاج میگردد که به "شیر خدا" معروف بود.... هدف آن دو اژدها، استعمار شرق و غرب بوده است که هردوی آن در زیر پاهای "شیرعلی" لگدمال شده اند.»(6)
در وسط صفحه اول، طوریکه مشاهده میشود: در مربع کوچک دست راست شماره و در مربع کوچک دست چپ جلد آن نوشته شده و در وسط این دو مربع تاریخ طبع با ذکر روز، ماه و سال هجری قمری درج گردیده و در ذیل آن این عبارت نوشته شده است: «نقشۀ اشتهار واجب الاظهار شمس النهار». همچنان قیمت اشتراک سالیانه بصورت پیشکی و نیز بقرار اقساط "عدم ادای پیشکی" و وجه اشتراک شش ماهه به "روپیه چهره شاهی" و نیز قیمت هر شماره "فی اخبار ده آنه" تعیین گردیده است.
درباره محتویات شمس النهار مشکل است که فقط به استناد یک شماره که ضم این مقاله است، قضاوت کرد، ولی به نظر پوهاند کاظم آهنگ که تعداد زیاد شماره های آنرا مرور کرده است: «متن این نشریه را غالباً خبرها، مقاله ها، سرمقاله ها، موعظه ها، اشعار و اعلانات تشکیل میدهد... بخش مهم مطالب شمس النهار را خبرها تشکیل میداد. نخستین دسته از خبرهای آن شامل خبرهای خارجی میباشد. جالب این است که عنوان هرخبر فقط محل صدور آن می بود. به گونۀ مثال: خبر لندن، خبر امریکا، خبر پشاور، خبر چین، خبر روس، خبر طائف و غیره...» (7) راجع به اینکه در متن این اخبار چه مطالبی نهفته است، بهتر است طور نمونه به همین شماره دهم مراجعه شود.
پرتو نادری نویسنده و شاعر افغان در مقالۀ زیر عنوان "یک آئینه و چند تصویر" این موضوع را مطرح میکند که: «چرا پژوهشگران به میرزا عبدالعلی گردانندۀ مسئول شمس النهار این نخستین نشریه در کشور که دست کم چهارسال نشرات داشته است، لقب پدر مطبوعات نداده اند که به محمود طرزی؟» او می افزاید که: «بی مورد نخواهد بود بگویم که نشریه های "سراج الاخبار افغانستان" و "سراج الاخبار افغانیه" کار خود را بر زمینه های تجربه های شمس النهار آغاز کرده اند.» (8)
برای پاسخ به این موضوع لازم است تا دورۀ مکمل شمس النهار به دقت مطالعه شود و محتویات آن مورد بررسی قرار گیرد که تاچه اندازه مطالب مندرجه شماره های مختلف آن با مسائل ملی و داخلی کشور و نیز سطح آگاهی دادن آن به مردم و وسعت و پهنای نشراتی آن به مقایسه دو نشریه "سراج الاخبار افغانستان و سراج الاخبار افغانیه" در جامعه اثر گذار بوده و تا چه حد توانسته جلب توجه مردم و همچنان کشورهای منطقه را به خود معطوف نماید؟
اما این یک واقعیت است که نشر شمس النهار در شرایط آنوقت یک قدم بزرگ نه تنها در افغانستان، بلکه به مقایسه با کشورهای منطقه قابل قدر و اهمیت بوده است، زیرا به گفته پوهاند رسول امین: «میرزا عبدالعلی جریدۀ شمس النهار را بفرمان کدام مرجع صاحب صلاحیت و یا مسئول و یا توصیۀ بزرگان دولتی به نشر نمی رسانیده، بلکه حسب فرمایش "احباب" [دوستداران] این عمل را انجام میداده است. بنابراین میتوان گفت که روزنامه نگاری کشورما برخلاف کشورهای هند، ایران و بخارا از بیرون دستگاه حاکمه به فعالیت آغاز کرده است، نه از دورن دستگاه حاکمه و این خود دورنمای بهتر و خوب آغاز روزنامه نگاری ما را در شرق تمثیل مینماید.» (9)
اینک میخواهم کاپی متن مکمل شماره دهم شمس النهار را که بوسیلۀ دوست گرامی جناب محترم عبدالله مجددی در اختیارم قرار داده شده (با تشکر از ایشان)، خدمت علاقمندان و نیز آرشیف حبیبه در پورتال وزین افغان جرمن آنلاین تقدیم دارم.
باید قبل از آن تصریح کرد که در حاشیه صفحه دوم همین شماره ـ قسمت راست تحتانی بقلم یک محرر این متن نوشته شده: «تحت نمبر 2201 فهرست کتب دارالتحریر شاهی» که همچنان عین شماره در قسمت بالائی صفحه اول ذکر شده است. از این معلوم میشود که کاپی منظمه اصلاً از آرشیف کتابخانه دارالتحریر شاهی بدست آمده و جمعاً در 16 صفحه میباشد و اما قسمت فوقانی صفحه سوم "هفده صفحه" یادداشت شده است. امید وارم علاقمندان عزیز کاپی شماره دهم شمس النهار را که 143 سال قبل از امروز در کابل در عهد امیر شیرعلی خان چاپ شده و در ذیل این مقاله برای بار اول بطور مکمل نشر میشود، به دقت مطالعه فرمایند.
++++
مآخذ:
1 ـ آهنگ، محمد کاظم: "سیر ژورنالیزم در افغانستان"، کابل 1378 ، صفحه 16 ـ 17
2 ـ مأخذ فوق ...، صفحه 18
3 ـ حشمت، داکتر اجرالدین: "افغانستان قبل از مشروطیت"، کانادا، 1394 (2015)، صفحه 102 تا 107
4 ـ آهنگ، مأخذ فوق ... صفحه 22
5 ـ مأخذ فوق... صفحه 23
6 ـ مأخذ فوق... صفحه 24
7 ـ مإخذ فوق... صفحه 26
8 ـ حشمت، مأخذ فوق... صفحه 109 تا 111
9 ـ رهین، پوهاند رسول: "تاریخ مطبوعات افغانستان از شمس النهار تا جمهوریت"، سویدن، 1386، صفحه 43