همین امروز وقتی صفحه نظر سنجی ها را در پورتال وزین افغان جرمن آنلاین باز کردم، نظرم به دو متن از دو استاد دانشمند افتاد: محترم داکتر صاحب هاشمیان در باره اهدای "سنگ هفت قلم" که یکی از عجایب هنری جهان است و نیز دیگ بزرگ مسی که شهرت و قدامت تاریخی دارد، ازطرف امیر حبیب الله کلکانی به مسجد جامع هرات از محترم کاندید اکادیمسین سیسیتانی طالب نظر گردیده بودند و استاد سیستانی در جواب مطالبی را نگاشته اند که از نظر تاریخی دارای اهمیت بسزا میباشد. لذا خواستم هردو متن را در این مختصر جمع کرده و آنرا از ستون نظر سنجی به ستون تحلیل ها انتقال دهم تا علاقمندان هروقت به سهولت به آن دسترسی پیدا کرده بتوانند.
نخست متن داکتر صاحب سید خلیل الله هاشمیان:
جناب استاد سیستانی محتویات کتاب (تذکرةالانقلاب) مرحوم فیض محمد کاتب را بارتباط اخلاق و اطوار بچۀ سقو در 20 ماده تلخیص نموده، وچقدر عالی، مستند ووااقعبیتانه تلخیص نموده که من هریک از آن مواد را تائید وتصدیق میکنم - قرارمسموع یکعده از مصاحبین داکترعبدالله همراه با حمایت شورای نظار، ازداکتر عبدالله خواهش نموده اند که سیمیناری برای تجلیل ار شخصیت بچۀ سقو دایرکند، وتصاویر بسیار کلان بچۀ سقو را نیز تهیه وچاپ کرده اند که درپایان سیمینار به دیوارهای کابل نصب گردد -اینکه داکتر عبدالله این سیمینار را درکجا و توسط کی دایر میسازد، تاحال معلوم نیست. تبلیغات راجع باوصاف بچۀ سقو دررسانه های پیرو شورای نظار شروع شده است. شب یکشنبه 11 اپریل در تلویزیون آریانا برنامه ای پیرامون آثار تاریخی در موزیم هرات نشرشد - درین موضوع دو نفرافغان، یکی آقای مسعودی سابق رئیس موزیم کابل و دومی یکنفر ازپیروان داکتر عبدالله وشورای نظار، هریک بنوبت درزمینه معلومات میدادند. نمایندۀ شورای نظار درنوبت خود تصویر بچۀ سقو را پخش نمود و گفت : کسانیکه این پادشاه افغانستان را بچۀ سقو می نامندباید بدانند که او یک مسلمان صادق و فرهنگ دوست بود، چنانچه سنگ مرمر مشهور به (هفت قلم) و دیگ بزرک مسی را بفرمان خود بمسجد جامع هرات اهدا کرده است ...من بار اول می شنوم که این دواثرتاریخی بفرمان بچۀ سقو به هرات ارسال شده باشد. لهذا ازمورخ نامدار افغانستان، جناب استاد سیستانی خواهش میکنم درین موضوع روشنی اندازند که واقعا بچۀ سقو این دو اثر را به مسجد جامع هرات اهدا کرد است ؟ با عرض احترارم - سید خلیل الله هاشمیان - 12 اپریل 2016
اینک شرحی از جناب استاد سیستانی:
استاد والامقام جناب هاشمیان صاحب با عرض سلام وحرمت خدمت شما! برای من نیز تعجب دست داد که چگونه از خانۀ هندو قرآن برآمد؟یعنی اینکه چگونه از یک زنگی مست، و بیسواد، یک عمل فرهنگی سرزده است که تاریخ از آن خبر ندارد؟!اگر از سوی حبیب الله معروف به بچۀِ سقو ، در وازۀ کدام مکتبی بروی فرزندان این کشورباز میگردید، آنگاه میشد گفت که او شخص با فرهنگی بوده است، اما او کجا وفرهنگ کجا؟ او اصلاً نمیدانست که فرهنگ چیست؟ او در دوران زندگی خود چنانکه تاریخ گواهی میدهد،جز دزدی وقطاع الطریقی وآدمکشی وغارت مال ومنال مسافران، راه دیگری برای امرار زندگی یاد نداشت،پس نسبت دادن یک عمل فرهنگی به او تهمتی بیش نخواهد بود.من پرنامه تلویزیونی آریانای بیات را ندیده ام ، اما در مورد سنگ هفت قلم هرات میتوان گفت که یکی از شهکارهای حکاکی جهان در افغانستان است.سنگ هفت قلم یکی از آثار تاریخی و مهم ترین میراث هنری دوران تیموریان هرات است که اکنون در جوار مزار "خواجه عبدالله انصاری" در هرات بر سر مقبرۀ "غریب میرزا" فرزند "سلطان حسین بایقرا" قرار دارد. این اثر هنری که از شاهکارهای صنعت سنگ تراشی و حجاری در جهان محسوب میشود، به دست هنرمندان مشهور عهدتیموریان هرات چون "کمال الدین بهزاد" و "شمس الدین حکاک" خلق شده است.حکاکی سنگ در سال 902 هق آغازشده ودر مدت هفت سال تمام شده است و اکنون درسمت شمال مرقد خواجه عبدالله انصاری قرار دارد.برخی بر این باورند که هنرمندان مشهوری چون "میرک نقاش" و "زین الدین معمار" نیز در خلق این شاهکار هنری نقش داشته اند. گفته میشود که این سنگ به تقاضای سلطان حسین بایقرا ساخته شد . سلطان حسین قصد داشت تا آن را بعد از مرگش برسر مزارش بگذارند مگر ناگهان فرزند جوانش، غریب میرزا، فوت کردو این سنگ بر سر مزار وی قرار گرفت وخوشبختانه که تا کنون از گزند روزگار به دور مانده است. در مورد وجه تسمیۀ این سنگ گفته میشودکه استاد «شمس الدین سنگتراش» این سنگ را از کوه کند و آن را مسطح ساخت و بعد از صیقل کردن وپالش آن را به شکل مستطیل در آورد و بعد گلبرگها و نقاشیهای زیبا را بر روی سنگ حک کرد. دلیل نام گذاری این سنگ به هفت قلم این است که این این سنگ در هفت مرحله ساخته شده است.اول اینکه سنگ از کوه جدا شده وبه شکل خاصی در آمده و دوم تراشکاری شده و سوم داخل سنگ حکاکی صورت گرفته و در مراحل بعدی نقاشی و کتابت برآن صورت گرفته است."ولی شاه بهره" در کتاب خود(هرات نگین خراسان) همین نظر راآورده ونوشته است : این سنگ داری 7 سطح بوده که بر اهمیت هنری آن افزوده است. «برخی محققین را عقیده بر آن است که مراحل کندن این سنگ از کوه و مسطح ساختن و بعدا صیقل دادن و آنگاه تنظیم و ترتیب پلان کاری، تقسیم نمودن آن با اشکال هندسی، طرح گلبرگها و ترسیم نقوش، تراش دادن گلبرگها و در نهایت حک خطوط اسلامی معنی کامل هفت قلم را به خوبی میرساند تا آنکه این عروس هفت قلم را بر حجله پر گل تاریخشنشاندند.» البته برخی از صاحب نظران و مورخان دلایل دیگری نیز بر نام گذاری این سنگ به هفت قلم ذکر کرده و نوشته اند: در گذشتهها معمول بود عروسان را با 7 رنگ و 7 قلم آرایش نمایند، از این سبب سنگ هفت قلم به مثابه عروسی است که با هفت قلم مشاطهگری شده است. درعهد سلطنت ظاهرشاه، هیئت باستان شناسی از طرف یونسکو برای مطالعه دقیق این سنگ به افغانستان سفر کرد و بعد ازمشاهده وملاحظات دقیق آن را شاهکار هنری بی نظیری توصیف کرد. در سال 1383 شمسی، ولی شاه بهره که رئیس اطلاعات و فرهنگ هرات بود، به سازمان فرهنگی یونسکو پشنهاد کرد تا سنگ هفت قلم به عنوان هشتمین اعجوبه هنری جهان ثبت میراث فرهنگی جهان گردد. در سالهای اخیر به همت «بنیاد فرهنگی آغا خان» بناهای اطراف این سنگ توسعه یافته و کتابخانه و مرکز پژوهشی هفت قلم در جوار سنگ هفت قلم تاسیس شده است.محقق غنی نیک سیر،در مورد موزیم هرات نوشته میکند که: «موزیم هرات به سال 1302 خورشیدی و در آنزمانیکه شجاع الدوله در وقت پادشاهی شاه امان الله رییس تنظیمیه هرات بود،بدستور مستقیم شخص شاه تاسیس گردید،که درین حالت از جانب خود حکومت اداره وحفاظت میشد.
بعد ازانکه دولت امانی سقوط کرد،در دوران تسلط حبیب الله کلکانی،این موزیم خلاف توقع باز گردیده وبرعلاوهء آثارزیادی که بیجا[دزدی ] شده بود،سنگ هفت قلم که از گازرگاه به این موزیم انتقال یافته بود،واپس به گازرگاه در جوار مقبره خواجه عبدالله انصاری(رح)تعبیه گردید ودیگ مسی(هفت جوش)به مسجد جامع بزرگ هرات منتقل شد.
باید گفت درین وقت موزیم هرات در محدوده تعمیر حکومتداری نایب الحکومه،یعنی سمت شمال چارباغ ودر خانه زرنگار موقعیت داشت و خانه متذکره همراه چارباغ در سمت غرب مسجد جامع هرات واقع بود،که متاسفانه در رخدادهای جاده کشی وتوسعه شهر کهنه در سالهای 1315-16 ناپدید شدند.»(موزیم هرات، از قلم محقق نیک سیر)بنابر مطالب فوق الذکرآقای نیکسیر، سنگ هفت قلم از سوی پسر سقو به موزیم ملی هرات اهداء نشده است، بلکه فقط از موزیم هرات که محلی برای نگهداری آثار گرانقیمت ملی شمرده میشود،ورژیم امانی آنرا برای حفاظت هرچه بهتر ونیزقرار دادن آن در معرض دید مردم وجهانگردان ، قرار داده بود، پسرسقو،وهوادارانش که سایر اشیاء نفیس را به تاراج برده بودند، وسنگ هفت قلم ودیگ مسی را دزدیده نمیتوانستند،دوباره هردو را به محل اصلی آن انتقال دادند که معنی اهداء را ندارد.این بود اندوخته های من در مورد سنگ هفت قلم وآثار وسوابق موزیم هرات، به حضور آن استاد گرانمایه .
نمای از سنگ هفت قلم
نمای از دیگ بزرگ تاریخی که اکنون در مسجد جامع هرات قرار دارد
در پایان صحت و سلامتی هردو استاد محترم را از بارگاه الهی خواهانم .
با ارادت س.ع. کاظم