(قسمت اول)
تصمیم حکومت مبنی بربازسازی قصر:
کابینه دولت جمهوری اسلامی افغانستان در اجلاس روز چهارشنبه مورخ 19 حوت 1394 (10 مارچ 2016) تصویب کرد که قصر تاریخی دارالامان در غرب کابل باید بازسازی شود. رئیس جمهور اشرف غنی به وزارت اطلاعات و فرهنگ و وزارت شهرسازی و همچنان نهاد ریاست جمهوری هدایت داد که بازسازی این قصر به هدف حفظ میراث های فرهنگی، تاریخی، جذب سیاحین و احیای هنر معماری دوران امانی در ظرف پنج سال آینده تکمیل گردد. او چندی قبل گفته بود که باید بیشتر اداره های دولتی به آن منطقه منتقل و قصر های موجود در آنجا بخصوص قصر دارالامان بازسازی شود تا مفکورۀ امان الله خان ـ پادشاه سابق افغانستان به حقیقت مبدل گردد. رئیس جمهور غنی این طرح را یک طرح ملی خواند و گفت که برعلاوۀ اینکه پروژه دارالامان یک نیاز سیاسی است، دیدگاه امان الله خان نیز با تطبیق آن، "فصل نا تکمیل" تاریخ افغانستان تکمیل میشود و با رویدست گرفتن این پروژه زمینۀ کاریابی نیز فراهم میگردد.
مسئولان وزارت شهرسازی افغانستان میگویند که گروه مشورتی متشکل از مهندسان داخلی و خارجی کوشش دارند تا قصر دارالامان در شهر کابل به شکل سابقه و تاریخی آن بازسازی گردد. سید ضیاء حسینی مشاور وزارت شهرسازی و مسئول پروژه بازسازی قصر دارالامان میگوید: این قصر در پنج مرحله که مشمول مطالعه سروی و طراحی نقشه ها، تحکیمات اساسی، تزئینات داخلی، تزئینات خارجی و بهره برداری آن میباشد، بگونه ای اساسی باز سازی میشود. موصوف روز پنجشنبه در صحبت با رادیو آزادی در مورد آغاز کار عملی قصر دارالامان گفت که : "نقشه های اولیه تقریباً هشتاد درصد کارش خلاص شده و فکر میکنم که در اواسط حمل کار اجرائی پروژه آغاز گردد، بودجه که برای پروژه در نظر گرفته شده با اینکه یک آبده تاریخی است ، بین شانزده و نیم تا بیست میلیون دالر است و زمان ساخت آن بین سه تا پنج سال در نظر گرفته شده است."
کابینه افغانستان در جلسه اخیر خود پروژه بازسازی قصر دارالامان را که از سوی وزارت شهرسازی به جلسه ارایه گردید، مورد تصویب قرارداد و به وزارت امور شهرسازی وظیفه سپرد تا در زمینه به اساس هدایت رئیس جمهور به همکاری وزارت اطلاعات و فرهنگ، بنیاد آغاخان، یونسکو و شاروالی کابل در بازسازی این قصر اقدامات عملی نماید. این وزارت از قبل آماده گی های را برای بازسازی قصر دارالامان اتخاذ کرده بود. پیش از این در حکومت حامد کرزی نیز به شاروالی کابل وظیفه سپرده شده بود تا در بازسازی برخی از آبده های تاریخی به شمول قصر دارالامان در شهر کابل اقدام نماید.
در این حال برخی از تاریخ شناسان افغان تأید دارند که قصر دارالامان باید به شکل سابقه آن بازسازی گردد تا اصالت تاریخی آن حفظ گردد. مسئولان وزارت شهرسازی افغانستان میگویند: بخشی از قصر دارالامان پس از بازسازی به مرکز فرهنگی موزیم ملی و بخشی دیگر آن برای تشریفات ریاست جمهوری و پذیرایی از مهمانان خارجی اختصاص داده خواهد شد. قصر دارالامان که در غرب شهر کابل موقعیت دارد، در اثر جنگ های داخلی به شدت تخریب گردیده است. تلاش ها برای بازسازی این قصر در حالی آغاز شده است که برخی مردم انتقاد دارند که با وجود سرازیر شدن کمک های هنگفت جامعه جهانی به افغانستان در بیش از یک دهه اخیر به این بنای تاریخی توجه لازم نشده و هنوز هم مانند یک مخروبه باقی مانده است.
نگاهی به تاریخچه اعمار قصر:
استاد عزیزالدین وکیلی فوفلزائی در کتاب "کابل باستان" تحت عنوان "آغاز شهر جدید کابل" می نویسد: «در آغاز سلطنت مستقل امانیه، برج حوت سال 1297 شمسی در جملۀ نخستین اقدامات مهمۀ دولت افغانستان یکی هم مسئلۀ تأسیس شهر جدید کابل مدنظر گرفته شد و چنین سنجیده شد که اصول مهندسی قصرها و جاده ها و خط سیر موتر و واگون [ریل شهری] مطابق به اصول افغانی و اسلامی و هم از لحاظ مسائل تخنیکی و فن ساختمانی براساس دول مترقی اروپائی شباهت داشته باشد و افغانستان مستقل در قسمت خریداری و تورید هرگونه سامان و لوازم و قبول هریک انجنیر و متخصص و مهندس، خودش مختار مطلق است تا هرچه مناسب داند، درپرتو استقلال کامل بپذیرد و بر استحضارآن موافقت نماید.»
وکیلی دراین ارتباط تصریح میکند که شاه امان الله غازی: «درهمین وقت به هیئت سفارت فوق العادۀ "ابلاغ افغانستان مستقل" تحت ریاست محمد ولی خان در کابل فرمود: حینیکه به آلمان میرسید، ازطرف پادشاه افغانستان به "ایفرنس ایبرت" رئیس جمهور آلمان بگوئید که برای ما یک نفر سرمهندس بدارالسلطنه کابل بفرستد تا برای طرح شهر جدید کابل فهرست مهندسین و متخصصین و انجنیران آلمانی را بدهد و هیئت مهندسین آلمانی تحت ریاست سرمهندس آن کشور شهر جدید کابل را مطرح نماید. به این اساس پروفیسور "پریکس" ـ مستشار عالی معلم مدرسۀ عالی تخنیکی برلین مؤظف طرح نقشه دارالامان کابل از ابتدای تأسیس و ترتیب امور مهندسی آن گردید.»
به قول استاد وکیلی: «نخستین بار آقای "هارتل" آلمانی در اواخر 1301 شمسی وارد کابل باستان شد و فهرست منهدسین و انجنیران و مجسمه سازان را تقدیم کرد و سی و دو نفر را استخدام و همه وارد کابل گردیدند و آنها عموماً آلمانی و افراد خیلی ماهر و در همه ساختمانهای عهد دولت امانیه در مرور هفت سال سهم خدمت شایان گرفتند. تاریخ ورود آنها از برلین به کابل بهار سال 1302 شمسی است. آرتل سرمهندس در سال 1306 [1928م] برای پارۀ امور فنی از کابل به برلین رفت و اعلیحضرت غازی درضمن ایام سفر خود به آن سرزمین در حق آرتل ابراز شفقت فرمود و بعنوان محمد ولی خان وکیل مقام سلطنت فرمانی از برلین بدار السلطنه کابل فرستاد و نوشت: "آقای هارتل مهندس آلمانی چون در افغانستان خدمت کرده است، مبلغ ده هزار افغانی برای وی بخشش بدهد." (این مبلغ در آنوقت معادل خرید ده جریب زمین زراعتی در کابل بود ـ وکیلی).
وکیلی در ادامه می نویسد: «تاریخ تهداب گذاری رسمی قصر دارالامان کابل 24 میزان سال 1302 ش است، هارتل مطابق نظر و مشورت رئیس بلدیه برلین به امور دارالامان می پرداخت. موسیو کودار فرانسوی قصر دارالامان را نقشه نمود.» (وکیلی: "کابل باستان"، جلد دوم، کابل،1387، صفحه 951 تا 953)
راجع به مراحل اکمال قصر وکیلی می افزاید: اولین مرحله اکمال قصردر فصل بهار و تابستان 1307 ش مصادف به ایام بازگشت اعلیحضرت امان الله شاه از سفرهای رسمی دوازده کشور آسیائی و اروپائی میباشد که اولتر از همه قصر شاهی که در قسمت شرقی و غربی منزل سوم قرار داشت، در سال 1306 به پوشش رسید و حصص شمالی قصر که بزرگترین قسمت را تشکیل میداد، تا ختم 1307 تکمیل شد. کلکین ها، نل های مرکز گرمی و آب اشامیدنی، تشناب ها و آب گرم در سال 1306 شروع و در سال 1308 امور عمرانی آن به پایۀ اکمال رسید. ( "کابل باستان"... صفحه 895)
شاه امان الله غازی در بدو تأسیس شهر جدید کابل ـ دارالامان اعلام داشت که هریک از اعضای دولت و متمولین می توانند در حوالی شهر جدید به اعمار محلات و منازل اقدام نمایند تا باعث زیبائی شهر جدید و اجتماع اهالی گردد. وکیلی در کتاب " کابل باستان" درباره محلات شهر جدید و نیز اولین کسانیکه دراین محلات به اعمار منازل پرداختند، می نویسد:
«در ماه عقرب 1306 یعنی یکماه قبل از آغاز سفر اعلیحضرت به اروپا، اولین حد گذاری محلات دارالامان با این نام ها ایجاد گردید: محلۀ هاشم، محلۀ محمود، محلۀ طرزی، محلۀ حوریه و محلۀ رضیه. تا برج حمل و ثور 1307 یک تعداد اشخاص در ناحیۀ دارالامان بغرض تعمیر به اخذ زمین موفق شدند که نامهای شان از اینقرار اند: در محلۀ هاشم :ـ میر محمدهاشم خان وزیر مالیه، میرعبدالرشید خان سررشته دار اعلی سمت جنوبی، خلیفه شیراحمد خان خیاط تاجر کابلی، حاجی غلام حیدر خان تاجر کابلی، فقیر محمد خان تاجر، میرزا محمد یعقوب خان وکیل شورای دولت؛ در محل محمود(محمود خان یاور ملکی حضور):ـ میرزا عبدالله خان مدیر مامورین وزارت داخله، حاجی محمد اکبرخان یوسفی رئیس سرحدات، میرزا خداداد خان یوسفی وکیل التجار افغانستان در کویته؛ در محلۀ طرزی (محمود خان طرزی):ـ عین المال اعلیحضرت غازی؛ در محلۀ حوریه[دختر محمود طرزی]:ـ عین المال اعلیحضرت غازی و در محلۀ رضیه (نورالسراج):ـ رضیۀ مذکوره.»("کابل باستان"...، صفحه 896 و 897) . [قابل یادآوریست که منازل و عماراتی شخصی که در آنوقت تکمیل گردید تا سالهای اخیر همانطور پابرجا و موجود بودند که بعداً دراثر جنگها و یا عوامل دیگر تخریب شدند و اکنون از هیچیک آن اثری باقی نمانده است.]
(ادامه دارد)