در سال 1310
مقالۀ محترم جناب محمدمعصوم هوتک تحت عنوان "معاون کشاف" ـ تألیف سپهسالار محمدنادرخان که همین امروز (20 سپتمبر 2023) دراین پورتال وزین به نشر رسید، توجه مرا جلب کرد و چون دراین باره قبلاً مطالبی درسالنامه کابل سال 1311شمسی خوانده بودم، خواستم با استفاده از آن مأخذ درباره "انجمن کشافان" معلومات بیشتر خدمت علاقمندان موضوع تقدیم دارم.
محمدنادرخان که درعصرامیرحبیب الله خان سراج الملت به رتبه عالی نظامی "سپهسالار" نایل آمد، ضمن بعضی اقدامات دیگر در فکر ایجاد یک جمعیتی بنام "معاون کشاف" گردید و به کمک مولوی جمال الدین هندی رسالۀ را در 180 صفحه ترتیب و در ماشینخانه کابل بطور سنگی در سال 1335 هجری قمری(1296شمسی مطابق 1917میلادی) به چاپ رسانید که برعلاوه یک سلسله معلومات عمومی، درمورد ضرورت تشکیل همچوجمعیت توصیه نمود، چنانچه در ختم این رساله تذکار رفته است: «مگر چون مقصود از تعبیه فوج اجرای حرکات عسکریست و حرکات عسکری بی معاونت کشف نتیجه نمیدهد بلکه دچار خطر میگردد ... بنا براهمیت فوق العاده که این فن جلیل داشت، برای استفاده برادران عسکری وطن عزیزخود افغانستان....رسالۀ بنام معاون کشاف جمع و ترتیب نمودم. درجمع آوری کتاب مذکور ازکتب متفرقه عزت مند مولوی جمال الدین هندی سعی زیاد نموده ..»
محترم هوتک صاحب می نویسند: «سپهسالار محمد نادرخان چي تر سقاوي اړودوړ وروسته پاچا سو، په کابل کي ئې د درباري ځوانانو له پاره د "انجمن کشافان" په نامه یوه ټولنه په۱۳۱۰ش=۱۹۳۱ع کي د لندن د سکاوټ اسوسیېشن په شان جوړه کړه چي سرپرست ئې شهزاده محمد ظاهر خان (وروسته محمد ظاهرشاه) وو.»
اینک گزارش منتشره درسالنامه کابل 1311 را تحت عنوان "انجمن کشافان" برای مزید معلومات از سالنامه مذکور( صفحه 115) اقتباس میدارم:
«یکی ازمؤسسات مهم عرفانی که دراین عصر درخشان نادری بروی کار آمده انجمن کشافان افغانستان است که بفرمان مبارک نمبر 2252 ذات همایونی تاسیس شده: مقصد این انجمن این است که اطفال افغانستان را بدون تشخیص قوم و حیثیت امداد کند تا آنها بتوانند افراد صحیح وطن خود شده درعین زمان تابع فرایض خداوندی و شریعت نبوی (صلی الله علیه و سلم) بوده به ملت خود وفادار باشند و مفاد شخصی خود را برای مفاد اجتماعی ایثار کنند ـ از بدی افکار و افعال سوء اجتناب ورزند.
روح این مسلک همانست که بچه ها به تعهد شخصی در تحصیل معاش خود اقتدار پیدا کنند و ابداً منحصر برامداد دیگران نباشند. برای قیام صحت خوب اقسام سپورتها بکنند:ـ در مملکت خود، ما حس کرده میتوانیم که از کدام پهلو و فکراً و اخلاقاً و من حیث صحت عمومی پست شده میرویم و اگر بخواهیم به چه صورت میتوانیم این نقایص را رفع کنیم همان است که اسباب ترقیات ماضیه اسلام را با طرز زندگانی موجوده تطبیق داده پروغرام [پروگرام] صحیح تعلیم و تربیه اسلامی ـ اخلاقی ـ مدنی را حسب ارشادات ذات ملوکانه در لباس کشافی وزارت جلیلۀ معارف به افغانستان معرفی کرده از طلاب مکاتب مرکز (کابل) یکعده متعلمین را برضا و رغبت خود جمع آوری نموده به لباس مخصوص کشافی بار اول بتاریخ 23 میزان 1310 در جشن نجات وطن درمعرض نمایش گذاشت.
نظریۀ وزارت معارف اینست که اساس اخلاق صحیح اسلامی ـ ایثار ـ حلم و صداقت را از ایام طفولیت به طرز تعلیم مخصوص درقلوب اطفال جای بدهد. دراینجا تذکار میکنیم قبل ازین که یکنفر داخل این مسلک میشود وعدۀ آتی را میدهد:
به شرف اسلامیت و انسانیت خود قسم میخورم:ـ
1 ـ متابعت فرایض خداوندی ـ شریعت غرای محمدی ـ احکام پادشاه و خدمت مملکت را میکنم،
2 ـ درهمه وقت به بنی نوع بشر امداد میکنم،
3 ـ متابعت اصولنامه کشافی را مینمایم،
4 ـ اصولنامۀ کشافی مشتمل بر ده مواد آتی است:
1 ـ شرف کشاف را اعتماد باید کرد (زیرا که کشاف همه وقت راست میگوید).
2 ـ کشاف وفا دار پادشاه و مملکت خویش، آمران، والدین، بالادستان خود میباشد.
3 ـ فریضۀ کشاف است که خودش مفید و بر دیگران امداد برساند.
4 ـ کشاف رفیق همه کس و برادر هرکشاف دیگر میباشد بدون لحاظ اینکه مؤخرالذکر چه حیثیت دارد.
5 ـ کشاف حلیم میباشد.
6 ـ کشاف برحیوانات مهربان میباشد.
7 ـ کشاف احکام مشروع والدین، دلگی مشر و معلم خود را بدون عذر تعمیل میکند.
8 ـ کشاف در جمیع مصائب قوی دل و صابر میباشد یعنی مصیبت که به او می آید، به کمال صبر آنرا برداشت میکند.
9 ـ کشاف مقتصد میباشد.
10 ـ کشاف درافکار، کلام و افعال خود پاک میباشد.
پس اگر بنظر دقیق تعلیم کشافی دیده شود، معلوم میشود که اصولنامۀ کشافی مبنی براساس صحیح اسلامی و اخلاقیست.
راپورت مختصر یک سال کشافی:
اولین دفعه که این انجمن تاسیس شد، تعداد شاملین تعلیم در آنوقت یک صد نفر و بعد از آن در سال 1311 به سه صد نفر رسید. درهمین سال شعبه "شیربچه ها" نیز افتتاح گردید ریاست آن از حضور والاحضرت کشاف اعلی (صدراعظم صاحب) به سردار زلمی خان خلف الرشید ع، ج، ا، ا نشان وزیر صاحب حربیه غازی تفویض شد. تعداد آن اکنون سی و شش نفر است.
بتاریخ 14 میزان ع،ج،ا،ا نشان والاحضرت وزیرصاحب حربیه غازی به قوماندانی اعلی کشافان افغانستان بموجب فرمان نمبر3339 مورخ 14 میزان1311 والاحضرت کشاف اعلی مقرر گردیدند.
درین دورۀ یک ساله خود کشافان کابل درهرسه جشن های ملی، نجات وطن 1310 ـ 11 و استقلال 11 در رسم گذشت عسکری شمولیت ورزیدند و در مانورۀ عسکر 1311 وظایف مواضبت فوری را بکمال جدیدت و فعالیت ابراز نموده مورد تحسین گردیدند. همچنان درجشن استقلال 1311 درصحن چمن حضوری نمایش مواظبت فوری اطفای نار[آتش]، پل سازی، خیمه سازی و غیره را بکمال مهارت انجام داده مورد رضایتمندی و تحسین اعلیحضرت غازی و جمیع ناظرین شدند. نشان[مدال] ابتدائی را تقریباً کل نفری حاصل کرده اند.
تشکیلات موجوده:
سرپرست والاحضرت شهزاده محمدظاهرخان.
کشاف اعلی ج،ع،ج والاحضرت محمدهاشم خان (صدراعظم صاحب).
قوماندان اعلی ملی ع،ج،ا،ا نشان والاحضرت شاه محمودخان وزیر صاحب حرب.
قوماندان بین المللی و کابل ع،ج علی محمدخان وزیرصاحب معارف و کفیل وزارت خارجه.
رئیس شیربچه ها سردار زلمی خان.
سکرتری تشکیلات انجمن محمد یعقوب خان.
بتاریخ اول جنوری 1932 انجمن کشافان رسماً ازطرف انجمن بین المللی کشافان لندن شناخته شده در کومیته بین المللی شمولیت ورزیدند. (پایان گزارش سالنامه کابل 1311 در بارۀ انجمن کشافان صفحه 116)
دراین ارتباط چند نکته مهم قابل تذکر است:
1 ـ طوریکه در متن رسالۀ "معاون کشاف" تألیف سپهسالار محمد نادرخان آمده است، موصوف درباره اهمیت امور کشافی نوشته است که: «مقصود از تعبیه فوج اجرای حرکات عسکریست و حرکات عسکری بی معاونت کشف نتیجه نمیدهد بلکه دچار خطر میگردد ... بنا براهمیت فوق العاده که این فن جلیل داشت، برای استفاده برادران عسکری وطن عزیزخود افغانستان....رسالۀ بنام معاون کشاف جمع و ترتیب نمودم.» این مقصد با آنچه سالها بعد از رسیدن سپهسالاربه سلطنت که انجمن کشافان را تأسیس کرد، ازهم تفاوت دارد به این معنی که مقصد در اول نقش کشف در عسکری و درهنگام جنگ و حتی درحالت عادی نیز صرف به مقصد کشفیات در مسایل استراتژیک نظامی بود، اما بعداً طوریکه از محتوای گزارش سالنامه 1311 بر می آید، وظیفه کشافان ضمن آنکه در فعالیتهای اطفای آتش، ساختن پل، خیمه سازی و غیره وانمود شده است، بیشتر ازهمه کشفیات در امور امنیتی و اطلاع رسانی را نیز احتوا میکرد که از وجود جوانان در اینکار استفاده بعمل می آمد. اما وقتی جوانان ازعهده انجام این وظیفه بخوبی بدر شده نتوانستند، وزارت حربیه یک شعبه خاص را بنام "کشف" ایجاد کرد و سالها بعد این ساحه به ریاست کشف در تشکیلات وزارت حربیه و سپس دفاع ملی گنجانیده شد.
2 ـ برطبق اصولنامه فوق الذکر انجمن کشافان (ماد 2 و 7) هرعضو انجمن کشافان متعهد بود که به پادشاه و مملکت خویش، آمران، والدین، بالادستان خود، وفادار بوده و از اوامر آنها اطاعت کامل نماید. اگرچه درآغاز برتعداد اعضای این انجمن سریعاً افزوده شد و دولت نیز معاش برای آنها در نظر گرفت، اما بعداً به دلایل مختلف تعداد آنها به سرعت کاهش یافت، چنانچه چند سال بعد این انجمن تقریباً به فراموشی سپرده شد. یکی از دلایل عمده حوادثی بود با بی ثباتی در کشورناشی از کشتارها ، زندانی شدن ها و شدت عمل مستبدانه که جزء روش ابنای حکومت گردیده بود و از کشافان جوان توقع میرفت که در امور استخباریه نیز ایفای وظیفه نمایند، علاقمندی جوانان در همکاری با این انجمن روبه تقلیل گذاشت تاحدی که چند سال بعد عملاً از بین رفت.
3 ـ ازتشکیلات انجمن کشافان درسال 1311 واضح میشود که در راس همه امور این انجمن خانواده سلطنتی اعم از شهزاده محمدظاهر، محمدهاشم خان صدراعظم و شاه محمود خان وزیر حربیه، همچنان علی محمدخان وزیرمعارف بعداً وزیرخارجه وحتی پسر خورد سال شاه محمود خان در راس "شیربچه ها" قرارداشتند ویگانه نفر غیرخاندانی همانا محمد یعقوب خان بود که به حیث سکرترانجمن ایفای وظیفه میکرد.
محمد یعقوب خان مشهوربه "ماسترسکاوت" شخص افغان الاصل بود که مدتها درهند برتانوی زندگی کرد و بعد به افغانستان آمد و سپس با محترمه میرمن پروین ـ اولین آواز خوان از طبقه اناث کشور که در رادیو کابل آن وقت برنامه اجرا کرد، ازدواج نمود. یعقوب خان پس از مدتی که به حیث سکرتر انجمن کشافان کار کرد، حکومت بر او مظنون شد و او را زندانی ساخت. وقتی در دورۀ صدارت شاه محمود خان غازی دراوایل سال 1326ش از زندان رها شد، دوباره به هند رفت و با تشکیل دولت پاکستان درآن کشوراقامت گزید.
محمد یعقوب خان درپاکستان به حیث نطاق دری در رادیو کراچی شروع بکار نمود. تیره شدن روابط بین افغانستان و پاکستان بخصوص پس از سال 1947 موجب گردید تا لحن برنامه های تبلیغاتی از طریق رادیو های آن دو کشور کسب شدت کند. رادیو کابل آنوقت با پخش برنامه پشتونستان و رادیو کراچی با نشر برنامه مشهور "مِهرخان" توجه شنوندگان را به خود معطوف کرده بود و مردم هرشب در کشور برنامه مهرخان را با علاقمندی زیاد می شنیدند. مهرخان نام مستعار همان محمد یعقوب خان "ماستر سکاوت" بود که مدتی امورسکرتری انجمن جدید التأسیس "کشافان" را در کابل بعهده داشت.
"مهرخان" برنامه مخصوص خود را که وجه تبلیغاتی با لحن بسیار شدید علیه خانواده سلطنتی افغانستان و رژیم شاهی داشت، هرشب دروقت معین پخش میکرد که درافغانستان شنوندگان زیاد داشت. "مهرخان" برنامه خود را با این بیت آغاز میکرد:
از جَور دَهر دون، ستم دیره دون کشم
یارب چه جرم ماست که جور دو دون کشم
و برنامه خود را با این بیت ختم میکرد:
دل را بدل رهی است درین گنبد سپهر
از کینه کینه خیزد و از روی مهر، مهر