نگاهی مختصر به سقوط و عروج خانواده سردار یحیی خان

سلطنت محمدظاهرشاه و صدارت محمدهاشم خان

(بخش نود و نهم)

عبدالمجیدخان زابلی ـ پیشآهنگ تحولات اقتصادی درسکتور خصوصی:

اقداماتی که در دورۀ صدارت محمدهاشم خان بوسیلۀ عبدالمجید خان زابلی رویدست گرفته شد، اولین گامی بود که در راه انکشاف سکتورخصوصی، آنهم بیشتردرساحۀ تجارت، بانکداری و صنعت با ایجاد شرکت های سهامی، تأسیس بانک ملی افغان و اعمار فابریکات خورد و بزرگ در افغانستان برداشته شد و یک تحول مهم را به همراه داشت. اگر چه اینکار بار اول در دورۀ پربارامانی پس از استرداد استقلال کشورو برقراری روابط سیاسی و تجارتی با کشورهای فراتر ازکشورهای همسایه صورت گرفت (چنانچه اولین قرار داد تجارتی افغانستان با برتانیه درسال 1300، با فرانسه درسال 1301، با اتحاد شوروی درسال 1303 وبا تعدادی دیگر کشورها درسالهای 1306 و1307 به امضاء رسید وروابط تجارتی با آن کشورهای برای باراول آغازگردید و نیزباانفاذ "نظامنامه تشویقیۀ صنایع" نخستین گام در راه انکشاف صنایع درآنوقت گذاشته شد، همچنان پول کاغذی باراول درسال1307 چاپ و بطور محدود به دوران انداخته شد)، اما این تحول پس ازتشکیل شرکت سهامی درسال 1309 و متعاقباً اقدامات گسترده درراه انکشاف تجارت داخلی و خارجی درسال 1311 و بخصوص تأسیس "بانک ملی افغان" درسال1312 زیرنظرعبدالمجیدخان زابلی وبه ابتکاراو بیشترازپیش انکشاف کرد.

عبدالمجیدخان زابلی کی بود؟

عبدالمجیدخان (متخلص به زابلی) پسرمحمدحکیم خان بتاریخ 14 آگست 1896 (23سنبله1275ش) در ولایت غزنی ـ قریه حسین خیل متولد و با پدرخود که مصروف تجارت بود، درهرات اقامت گزید و درسال 1913 (1292ش)همراه با پدر به تاشکند سفر کرد. او در هرات وسپس درمدرسه اسلامی تاشکند بین سالهای 1913 تا 1917 تحصیل کرد. ازآن پس در تجارتخانه پدر به شغل تجارت صادرات و واردات بین ایران و روسیه پرداخت و درسال1922(1301ش) دفتر تجارتخانه را از تاشکند به مسکوانتقال داد و درآنجا یک دستگاه نساجی را تحت قانون جدیدشوروی بکارانداخت. در1929(1308ش)به جرمنی رفت و فعالیت های خود را به امور سرمایه گذاری بین المللی متمرکز ساخت. از آنجا به دعوت محمدنادرشاه به افغانستان آمد ودر 1933 (1312ش) شرکتی را بنام "هاشمی"(به گمان اغلب با اشتراک محمد هاشم خان صدراعظم) تأسیس نمود که بعداً بنام "شرکت سهامی ملی افغان" تغییرنام یافت وطی همین سال شرکت مذکوربه حیث اولین بانک افغانستان بنام "بانک ملی افغان" به فعالیت آغاز کرد و بزودی شعبات و نمایندگی های آن درداخل وخارج تأسیس گردید. زابلی درسال1936(1315ش) درکابینه محمدهاشم خان به حیث وزیرتجارت وبعداً در1946 (1325ش) به درکابینه شاه محمودخان حیث وزیراقتصادملی ایفای وظیفه کرد. او در1942 (1321ش) به پاداش خدماتش در ساحه اقتصاد به دریافت نشان"سرداراعلی" ازطرف محمدظاهرشاه وهمچنان بعضی مدالها از کشورهای خارجی نایل آمد. زابلی به حیث یک سرمایه دار و وزیر پرقدرت رو به فعالیت سیاسی آورد و ازجریان "ویش زلمیان" در قندهارحمایت کرد و سپس با محمد داؤد و چندشخصیت رسمی دیگر به تشکیل یک حزب بنام "دموکرات ملی" یا به عبارت دیگر"کلوپ ملی" مبادرت ورزید. درسال 1950(1329ش) روابط او با صدراعظم شاه محمودخان برهم خورد و از وزارت استعفی داد و به خارج کشور رفت و درامریکا برای مدت طولانی اقامت گزین شدو از سیاست کناره گرفت، اما در1963 (1342ش) برای مدت کوتاه به وطن برگشت وبه فرمان محمدظاهرشاه عضو کمسیون مشورتی قانون اساسی گردید و در لویه جرگه 1964 (1343ش)عضویت یافت.

زابلی به حیث سهمداربزرگ بانک ملی و مؤسس آن، تا وقتیکه بانک مذکور در زمان جمهوری محمدداؤد در1975 (1354ش) ملی گردید، وظیفه ریاست عمومی بانک ملی افغان را بعهده داشت وتمام امور مهمه آنرا ازمحل اقامت خود درشهر"نهانت" ـ ایالت مساچوستس ایالات متحده امریکا رهبری و اداره میکرد و همه آمران اجرائیوی بانک مذکور ونیزمؤسسات ملکیت آن بانک به امر او مقرر می شدند. زابلی طی یک نامه نظریات خود را عنوانی رئیس جمهورمحمدداؤد نوشت و پیشنهاد وقف یک قسمت جایداد خود را جهت انکشاف معارف و صحیه به حکومت ارائه نمود که لاجواب ماند. او بعد از کودتای 7ثور1357 (اپریل 1978) به نورمحمدتره کی نیزنامه نوشت ومبلغی را نقد و قسمتی ازملکیت شخصی درهرات، همچنان خانه در دارالامان وکوتی پغمان خود را برای انکشاف معارف وقف نمود که ازطرف نورمحمدتره کی با تشکر پذیرفته شد. عبدالمجیدخان زابلی بتاریخ 23نوامبر1998(2قوس1377ش) به عمر103 سالگی در امریکا وفات کرد و درآنجا به خاک سپرده شد. او قبل از وفات در وصیت نامۀ رسمی یک "تراست فند" را ایجاد کرد و عواید تمام دارائی های خود را درخارج به غرض استفاده و کمک به انکشاف تعلیم وتربیه درافغانستان اختصاص داد که شرح جزئیات آن در وصیت نامه مذکوربه تفصیل درج گردیده است.(دربارۀ سوانح دیده شود ـ آدامک، لودویک: کتاب "سوانح شخصیت های معاصرافغانستان"، 1987، صفحه201؛ ویکی پیدیا: "عبدالمجید زابلی"؛ دربارۀ وصیت نامه دیده شود: "یادداشتهای عبدالمجید زابلی"، تنظیم و بازنویس: وحیدمژده، 1380، پشاور، صفحه 134 به بعد؛ دربارۀ فعالیت های سیاسی او دیده شود ـ کاظم، سیدعبدالله: "رویدادهای عمده دردورۀ صدارت شاه محمودخان غازی"، 2020، کالیفورنیا، صفحه 285 ـ 293)

دوستی وهمکاری زابلی با محمدهاشم خان درعصرامانی وقتی آغاز شد که محمدهاشم خان درسال1302 به حیث سفیرافغانستان درمسکو ایفای وظیفه میکرد، دراین وقت عبدالمجیدخان زابلی مصروف تجارت درمسکو بود. موفقیت او درتجارت، توجه محمدهاشم خان را به خود جلب نمود و بزودی روابط دوستانه بین آنها برقرار شد. وقتی محمدنادرشاه به سلطنت رسید و وضع اقتصاد کشورنهایت خراب بود، محمدنادرشاه بنابر توصیه محمدهاشم خان صدراعظم از زابلی خواست تا به افغانستان برگردد ودراموراقتصادی باحکومت همکاری کند. زابلی می نویسد: «موقعیکه اعلیحضرت شهید محمدنادرشاه زمام امور را بدست گرفت، من در آلمان به کار تجارت اشتغال داشتم. درآن موقع تلگرافی ازایشان بدستم رسید که ازمن خواسته بود تاهرچه زودتر به کابل بیایم. من به علت مصروفیت های شخصی موفق به این کار نشدم. بعداً تلگراف دوم از اعلیحضرت برایم رسید که مجدداً ازمن دعوت عاجل سفر به افغانستان شده بود که بازهم موفق نشدم به این دعوت لبیک بگویم. مدتی بعد وی برادر خود سفیرصاحب شهید[سردارمحمدعزیزخان] که درآن موقع درماسکو بود، وظیفه سپرد تا به برلین آمده و مراهمراه خود به افغانستان ببرد. سفیرصاحب تصویری از وضع نا به سامان اقتصادی افغانستان برایم ترسیم نمود و علاوه کرد که پس از فتح کابل درخزانۀ دولت فقط هشت هزارافغانی پول باقیست. شیرازۀ اموراقتصادی یکسره ازهم گسسته و درچنین شرایط به شخصی نیاز است تا در علم اقتصاد وارد بوده و اقتصاد کشور را بر بنیاد اصولی بنا نهد که پیشرفت های جهان امروز مستلزم آنست و اعلیحضرت برای این امر مهم شما را برگزیده اند.»

زابلی می افزاید: «به این ترتیب من با ایشان عازم افغانستان گردیده و از راه هرات داخل کشور شدم. نخستین ملاقات من درهرات با جمعی از تجارهراتی بود که آنها با برنامه های من برای ریختن شالودۀ یک زیربنای مدرن برای اقتصاد افغانستان نظرمساعد نشان دادند و به این ترتیب به کمک تجارملی هرات، قندهار، کابل و سایر نقاط کشور دراسرع وقت امکان تجمع مبلغ 5 ملیون افغانی سرمایه فراهم شد و دولت نیز باپرداخت 2 ملیون افغانی درین پروسه سهم گرفت. ما با 7 ملیون افغانی سرمایه درسال 1311 کار را آغاز کردیم که بدون کمک خارجی و فقط فراهم آمده از منابع داخلی کشور بود. باهمین سرمایه تا سال1321 یعنی مدت ده سال کارهای بزرگی انجام گرفت. لازم به تذکر است که گروپ اول سرمایه داران ...صددرصد به خواهش خود اینکار را نکردند، بلکه تاحدی فشار دولت نیز وجود داشت.»

زابلی دربارۀ وضع اقتصادی دولت درآنوقت می نویسد: «دراثرانقلاب[اغتشاش] خونین1307 افغانستان تمام توان وامکان مالی واقتصادی خود را ازدست داده بود: خزانه خالی و تمام پس اندازها از بین رفته بود، ذخایر اسلحه به تاراج رفته و تمام دفاتر و وزارت خانه ها مورد چپاول قرار گرفته بود، بحدی که حکومت درماه اسد1312 قادر به تادیه معاش عساکر نبود. تجارت و داد و ستد مملکت کاملاً بدست یهودی های خارجی وهندوستانی ها وتبادلۀ اسعارهم درانحصار آنها آمده بود. تجارافغانی درعرصۀ داد وستد خارجی اصلاً عرض وجود را نداشتند. اعلیحضرت محمدنادرشاه زمانی تصمیم به ایجاد ریفورم درعرصۀ اقتصادی کشورگرفتند که هنوزآتش ناامنی واغتشاش درکشورفروکش نکرده بود. اغتشاش کوهستان، اندر، تره کی، ابرهیم بیگ، دری خیل و سلیمانخیل مملکت را ضعیف ساخته بود. تا آغازجنگ جهانی دوم 17 شورش صورت گرفت، ولی این شورشها مانع اجرای ریفورم اقتصادی نگردید.» ("یادداشتهای عبدالمجید خان زابلی"،...صفحه7 تا9)

شرکت سهامی ملی افغان و کسب امتیازات انحصاری از دولت:

درسالنامه 1312ـ 1313 تحت عنوانی "شرکت اسهامی ملی افغان" مطالبی به نشر رسیده که نکات عمده آن ذیلا تقدیم میگردد:«شرکت اسهامی اولاً بتاریخ 4 دلو 1309 با سرمایه 5 ملیون افغانی تأسیس یافت که منجمله چهار و نیم ملیون را حکومت و 5 لک متباقی را بعضی تاجران سهیم گردیده و ابتداء اجرای معمولات [امور] در تحت اداره وزارت جلیلۀ تجارت منحصر بوده الی ابتدای سنه 1311 از سرمایه حقیقی آن یک ملیون[افغانی] جمع و فروش وباقی اسهام آن ملتوی ومعطل ماند.» حکومت به دلیل مشکلات اقتصادی و نیز ناتوانی اداری نتوانست این شرکت را زیرنظر وزارت تجارت به پا ایستاده کند، لذا به این فکر افتاد که با اعطای امتیازات انحصاری فوق العاده ازسکتور خصوصی دراین راه استفاده نماید، چنانچه درگزارش سالنامه مذکورآمده است که: «تصویب مجلس عالی وزرا ازتاریخ 28 سنبله 1311 شرکتی را به اسم "شرکت سهامی ملی افغان" مامور و موسوم و عدۀ از تاجران مملکت به اخذ سهمیه ها دراین شرکت شامل شده، ادارۀ شرکت موصوفه مستقلاً در دست تجارداخله واگذار و سرمایۀ ابتدائی آن 35 ملیون افغانی تعین کرده شد که ازآنجمله 10 ملیون سهم آن درآخرسال1311 فروش ومنجله 30 فیصد آنرا حکومت متبوع مان سهیم گردیده، متباقی اسهام برای سه سال آینده موکول و شرکت اسهامی ملی افغان از9 ثور1312 به اساس تشکیلات جدیده به اجرای امورمؤظفه خوداقدام کرده درتصدیر[صادرکردن]اشیای پیداوارافغانستان بخارج وتوریداشیای مایحتاج افغانستان که درذیل انحصار اوست، بنرخ مناسب و درست اول از خارج صرف مساعی ابراز داده جداول معاش و مصرف شرکت موصوفه را بمطالعۀ هموطنان خود گذاشته، علاوتاً بعضی امیتازاتی را که حکومت متبوع ما برای توسعه عملیات "شرکت اسهامی ملی افغان" اعطا فرموده است، ذیلاً تذکار میدهد:

1 ـ امیتاز خرید و فروش مسکوکات داخله وخارجه وصرافی، تهیه سکۀ خارجه ونقره وطلای کارآمد حکومت، خریداری مایحتارج و مایلزمه جنسی دوائرحکومت که تعلق میگیرد به واردات از خارج، فروش مواد معدنی و تجارتی افغانستان در خارج، حقوق تبادلۀ خزاین داخله باساس مصوبه جلسه تاریخی 28 سنبله 1311 مجلس عالی وزرا در ذیل 15 مواد.

2 ـ امتیاز انحصار واردات قند و شکر از خارج به افغانستان بتصویب مجلس عالی شورا و مجلس عالی وزرا و صحه سنیۀ پادشاهی از تاریخ اول سنبله 1312 الی مدت 7 سال در ذیل 16 مواد.

3 ـ امتیاز انحصار واردات موتر و سامان کار آمد موتر از خارج به افغانستان بتصویب مجلس عالی وزرا و منظوری حضور مبارک شاهانه.

4 ـ امیتازسهم سه صدهزارجلد پوست قره قلی به اساس تقسیمات ردیف "ب" ماده اول لایحه انحصارات تجارت پوست قره قلی و تصویب مقامات صلاحیتدار.

5 ـ اشتراک سهم یک ملیون افغانی از جمله اسهام شرکت انحصارات پطرول.»

عمارت دست راست، طوریکه در ذیل آن دیده میشود: شرکت اسهامی "شرکت هاشمی"(بعداً مسمی به "بانک ملی افغان")

عکس دست چپ: دورنما و موقعیت: لب دریای کابل، جاده خیابان، در جوارآن تعمير نو بِنَای عمارت شفاخانه مركزي و لابراتور مربوطه درچهار راهی "پل باغ عمومی".

علاوتاً در گزارش تذکر رفته که: عمارت شرکت اسهامی نیز تحت تعمیر است، منزل اول آن درسال 1313 بسر میرسد ومصارف اولیه آن تا اندازه یک ملیون افغانی درنظر گرفته شده است. اشخاص ذیل به حیث اعضای هیئت مدیره شرکت تعین شده اند: رئیس افتخاری میرزا محمدخان وزیر تجارت، عبدالمجید خان زابلی، دوست محمدخان ایماق، غلام حیدرخان مختارزاده، محمدعمرخان، سیدکریم خان وعبدالخالق خان. رئیس شرکت:عبدالمجید خان زابلی، معاون عمومی: دوست محمدخان ایماق، مدیرعمومی محاسبه: میرزا خیرمحمدخان....

نمایندگی های شرکت درداخل کشور: درغزنی، قندهار، فراه، هرات، میمنه، اندخوی، مزارشریف، قلعه جدید، کلات، دکه و مشرقی. همچنان نمایندگی های شرکت درخارج: درهند، پشاور، کراچی، چمن، لندن و برلین؛ باافتتاح نمایندگی های فوق وتعین مامورین مربوطه، روابط با بانکهای معاملاتی دربمبئی، پاریس، لندن و برلین بسرعت برقرار گردید.(شرح مزید ـ سالنامه کابل 1312، صفحه 175 ـ 177)

(ادامه دارد)