(بخش سوم)
اقامت در تبعیدگاه "دیره دون":
چنانچه قبلاً تذکر رفت، وقتی مناسبات سردار یحیی خان با امیرشیرعلی خان روبه سردی گرائید، او با تعدادی ازخانواده خود درسال1255ش (1876م) به کشمیررفت و اما با رسیدن امیرمحمد یعقوب خان به سلطنت دوباره به کابل آمد وبه مقام و منزلت در دربار داماد خود نایل آمد. بعداً وقتی او را درماه قوس 1258(دسمبر 1879) به هند برتانوی تبعید کردند، با خانواده خود در لاهوریکجا شد و پس از مدتی انگلیس ها همه آنها را به شهر"دیره دون" انتقال و درآنجا زیر نظارت گرفتند.
"دیره دون" مرکز ولایت "اتراخاند" است که درشمال هند دردامنه کوه های همالیا موقعیت دارد، یک منطقه سرسبز و دارای هوای گوارا است که نزدیک به کشور نیپال قراردارد. این شهرکه امروز یکی از هفت شهرتوریستی هند به شمارمیرود، در150 سال قبل شهرکوچک و کم انکشاف بود که انگلیسها بعضی خانواده های تبعیدی افغان را درآن مسکون ساختند، ازجمله خانواده امیرمحمد یعقوب خان و برادرش سردارمحمد ایوب خان فاتح میوند (پسران امیرشیرعلی خان) وهمچنان بعداً به دلیل قرابت خانودگی خانواده سردار یحیی خان را نیز به آن شهر منتقل کردند.
خانواده یحیی خان ازجمله 23 سال تبعید مدت 21 سال را درشهر دیره دون سپری نمودند تا آنکه درآخرین سال سلطنت امیرعبدالرحمن خان تقاضای برگشت به وطن کردند و امیربه آنها اجازه داد و درسال 1901 به کابل آمدند. اینکه این خانواده در ایام تبعید در آنجا چه مصروفیت داشتند، معلومات دقیق در دست نیست، ولی میتوان حدس زد که درآن شهرکوچک و کم انکشاف زمینه کار و بار کمتر میسربود و نیزبا دریافت معاش قلیل مستمری که این خانواده ها ازحکومت هندبرتانوی دریافت میکردند، واضحاً مشکلات اقتصادی نیز دامنگیر آنها بود.
طوریکه از یک سند تاریخی (درخواست سرداریحیی خان برای برگشت به وطن) برمی آید، روابط ذات البینی خانواده یحیی خان با خانواده های امیرمحمدیعقوب خان وسردارمحمد ایوب خان غازی بعد از گذشت یک مدت روی دلایل شخصی وسوابق خانوادگی به تدریج روبه سردی ودرنهایت به تیره گی و مخاصمت گرائید. (شرح مزید بعداً تقدیم میشود)
درطول سالهای تبعید خانواده یحیی خان زیرنظرخودش و دو فرزندش هریک سردارمحمد یوسف خان و سردارمحمد آصف خان و نیز سردارفتح محمد خان پسر سردار ذکریا خان (برادر یحیی خان) که درعین زمان داماد یحیی خان بود، همه باهم بطورمشترک دریک محل و دریک خانه زندگی میکردند و همه فرزندان شان که در تبعید به دنیا آمدند، باهم نزدیک و صمیمی بودند. تبعید طولانی برای این خانواده چند خصوصیت بارز را بار آورد که ممد راه آیندۀ شان بسوی قدرت و سلطنت درافغانستان گردید: آنها به حیث یک اقلیت در سرزمین بیگانه همیشه دریک حلقۀ خانوادگی فشرده، باهم متحد و پرتفاهم فارغ از رقابتهای درونی بار آمدند، تعلیم به سطح مکتب دیدند و به زبآنهای انگلیسی و اردو مسلط شدند، با آنکه هیچیک آنها از تحصیلات عالی و مسلکی برخوردار نشدند و اما در محیط آنجا با تجدد وافکارعصری آشنا گردیدند. تقریباً همه جوانان این خانواده از داخل خانواده، آنهم فقط یک زن گرفتند وبا خانواده های دیگرارتباط ویا پیوند نیافتند که این وضع اتحاد وهمبستگی شان را مستحکم تر ساخت. وقتی به قدرت رسیدند، یکی دیگرخود را حمایت و تقویت نمودند و برای ارتقای جمعی خود کوشیدند، به دومین فرزند ارشد خانواده یعنی محمد نادرخان همه برادران و پسران کاکا منتهای احترام و اطاعت را پیشه کردند. یک عکس تاریخی دوران تبعید جمعی از پسران این خانواده را درسنین طفولیت نشان میدهد که به استثنای احمد شاه خان (پسرسردارمحمدآصف خان) دیگر همه پسران سردار محمد یوسف خان میباشند:
از راست به چپ: محمد هاشم خان، احمد شاه خان، محمد نادر خان، محمدعزیز خان، شاه محمود خان، شاه ولیخان، محمدعلی خان (این عکس در 1268ش درهند برتانوی گرفته شده و بار اول با شرح فوق در کتاب "نادر افغان"، بقلم برهان الدین کشککی در کابل به چاپ رسیده است)
عکس تاریخی ذیل که درسال 1277ش (1898م) در دیره دون گرفته شده است، فرزندان این خانواده را که تازه پا به سن بلوغ گذاشتند، درمعیت پدرکلان و دیگربزرگان خانواده نشان میدهد که همه دستاربسردارند و با لباس های اروپائی معمول آنوقت ملبس میباشند. دراین عکس سردارفتح محمد خان (داماد یحیی خان ـ پسرسردارذکریا خان) با پسرش سردارشیراحمد خان و نیز سردارمحمد سلیمان خان پسرارشد سردارمحمد آصف خان در قطار نشسته حضور دارند:
صف نشسته از راست به چپ: سردار شیر احمد خان، سردار فتح محمد خان، سردار یحیی خان، سردار محمد سلیمان خان، سردار محمد عزیز خان؛ صف ایستاد از راست به چپ: سردار شاه محمود خان، سردار نور احمد خان، سردار محمدهاشم خان، سردار محمد نادرخان، سردار شاه ولیخان، سردار محمد علی خان، سردار احمدشاه خان (این عکس در 1277ش در هند گرفته شده و بار اول در کتاب "نادر افغان" به چاپ رسیده است)
(ادامه دارد)